Shloka 14
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभि: । प्राप्येन्द्रिययुणान् पडच सो<स्तमावृत्य गच्छति
antarātmā tathā deham āviśyendriya-raśmibhiḥ | prāpyendriya-guṇān pañca so 'stam āvṛtya gacchati ||
Wika ni Bhishma: Kapag ang panloob na Sarili ay pumasok sa katawan, ito’y kumakalat sa pamamagitan ng “mga sinag” ng mga pandama at, sa bisa ng mga gawang-pandama, nasasaklaw ang limang bagay ng karanasan. Sa pagpanaw, tinipon nitong muli ang mga kapangyarihang iyon pabalik sa sarili at nagpapatuloy—gaya ng araw na pag-akyat ay ikinakalat ang mga sinag sa lahat ng dako, at sa paglubog ay ibinabalik ang mga sinag na iyon sa loob nito. Ang aral: ang karanasang may katawan ay pansamantalang paglalantad ng kamalayan sa pamamagitan ng pandama; kaya huwag ipagkamali ang buhay-pandama bilang Sarili, ni kumapit sa mga bagay na wari’y walang hanggan.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self is distinct from the body and senses: it ‘projects’ experience through the senses to grasp the five sense-objects, and at death it withdraws those faculties and moves on. Hence one should cultivate detachment and self-knowledge rather than identify with sensory life.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener how the jiva/inner Self operates in embodiment, using the sun’s rays as a simile for the senses spreading out during life and being gathered back at the time of departure.