Shloka 23
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
चलं॑ यथा दृष्टिपथं परैति सूक्ष्म महद् रूपमिवाभिभाति । स्वरूपमालोचयते च रूप॑ परं तथा बुद्धिपथं परैति
calaṁ yathā dṛṣṭipathaṁ paraiti sūkṣma-mahad rūpam ivābhibhāti | svarūpam ālocayate ca rūpaṁ paraṁ tathā buddhi-pathaṁ paraiti ||
Wika ni Bhīṣma: Kung paanong sa taong nakaupo sa isang bangkang mabilis ang takbo, ang mga punong nasa pampang ay wari’y nagmamadaling umatras, gayon din ang Sariling di-nagbabago at di-nagagalaw ay nagmumukhang nagbabago dahil sa mga pagbabago ng talino. At kung paanong sa lente ang pinong titik ay nagmumukhang makapal at ang maliit na anyo ay nagmumukhang napakalaki, gayon din ang maselang katotohanan ng Sarili, kapag nakaugnay sa katawan at sa kalipunan ng mga kakayahang mapaghiwalay, ay napagkakamalang anyo ng katawan. Ngunit gaya ng malinaw na salamin na nagpapakita ng repleksiyon ng sariling mukha, ang nalinis na talino ay nagbibigay ng sulyap sa tunay na kalikasan ng Sarili.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self is intrinsically changeless (kūṭastha), but due to the intellect’s modifications and association with body-mind, it is misperceived as changing and embodied. When the intellect is purified and made clear, it can reflect the Self’s true nature, enabling right discernment and progress toward moksha.
In Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma explains a philosophical point about mistaken perception: motion and magnification analogies illustrate how the mind/intellect can project change and grossness onto the subtle, immutable Self; he then adds the mirror analogy to show how a purified intellect can reveal the Self.