Shloka 19
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
खं वायुमग्निं सलिल॑ तथोर्वी समन्ततो<भ्याविशते शरीरी । नानाश्रया: कर्मसु वर्तमाना: श्रोत्रादय: पञठ्च गुणान् श्रयन्ते
khaṁ vāyum agniṁ salilaṁ tathorvī samantato 'bhyāviśate śarīrī | nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ śrotrādayaḥ pañca guṇān śrayante ||
Wika ni Bhīṣma: Kapag iniwan ng may-katawang sarili ang isang katawan, ang bahagi ng kalawakan sa loob nito ay sumasanib sa kalawakan sa lahat ng dako; ang bahagi ng hangin sa hangin; ang bahagi ng apoy sa apoy; ang bahagi ng tubig sa tubig; at ang bahagi ng lupa sa lupa. Ngunit ang mga kakayahan gaya ng pandinig—na nakasalig sa iba’t ibang sangkap na ito—ay hindi nalulusaw; nagpapatuloy ang mga ito ayon sa sariling galaw ng karma at, pagpunta sa ibang katawan, muling kumakapit sa limang sangkap. Ipinapakita ng aral na ito ang batas ng moral na sanhi at bunga: ang magaspang na katawan ay nagbabalik sa kalikasan, samantalang ang maseselang kasangkapan ay nananatili sa ilalim ng karma, taglay ang pagpapatuloy ng karanasan at pananagutan.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The gross body is composed of the five great elements and, at death, those elemental portions return to their cosmic sources. However, the sense-faculties and subtle instruments do not simply vanish; driven by karma they continue their functional continuity and take up a new bodily basis, explaining moral responsibility across lives.
In Bhīṣma’s instruction during the Śānti Parva, he explains the process of dying and transition: the physical constituents dissolve back into space, air, fire, water, and earth, while the operative faculties (like hearing) persist and proceed—under karmic momentum—toward another embodiment.