Adhyāya 199: Karma–Jñāna Causality and the Nirguṇa Brahman
Manu’s Instruction
चतुर्भिलक्षणैहीनं तथा षड्भि: सषोडशै: । पुरुषं तमतिक्रम्प आकाशं प्रतिपद्यते
caturbhir lakṣaṇair hīnaṁ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ | puruṣaṁ tam atikramya ākāśaṁ pratipadyate ||
Sabi ni Virūpa: Sa paglagpas sa Puruṣa, nararating ng tao ang Katotohanang inihahambing sa kalawakan. Doon, hindi umaabot ang apat na tanda at paraan ng pag-alam—tuwirang pagdama, paghihinuha, paghahambing, at patotoo ng salita (śabda); ni hindi rin sumisibol ang anim na alon—gutom, uhaw, dalamhati, pagkalito, katandaan, at kamatayan. Higit pa rito, lampas ito sa labing-anim na kasangkapan ng karanasang may katawan: limang pandama ng kaalaman, limang sangkap ng pagkilos, limang prāṇa, at ang isip.
विरूप उवाच
Liberation is described as transcending the conditioned Puruṣa and realizing an unconditioned reality compared to space (ākāśa), where ordinary means of knowledge and the entire psycho-physical apparatus (senses, prāṇas, mind) do not operate, and where existential afflictions like hunger, grief, aging, and death do not arise.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Virūpa speaks a doctrinal verse outlining a hierarchy of realization: one goes beyond the Puruṣa and attains the ‘space-like’ ultimate, characterized negatively as beyond pramāṇas/definitions, beyond the six ‘waves’ of suffering, and beyond the sixteen instruments of embodied experience.