Shloka 13
मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
एतत् सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्तयेत् । निवृत्तं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनाश्रयम्
etad sarvam aśeṣeṇa yathoktaṁ parivartayet | nivṛttaṁ mārgam āsādya vyaktāvyaktam anāśrayam || duṣprajñena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ | praśastaṁ jāpakatvaṁ ca doṣāśrayate tad-ātmakaḥ ||
Sinabi ni Bhishma: “Matapos isagawa, nang walang pagkamakasarili, ang lahat ng disiplinang nauna nang sinabi, dapat itong baguhin nang lubos—talikuran ang landas ng panlabas na pagkilos at pasukin ang landas ng nivṛtti, ang pagtalikod at pagbitaw. Sa pag-asa sa landas na iyon—na sinasabing kaugnay ng nahahayag (vyakta), di-nahahahayag (avyakta), at walang-sandigan (anāśraya)—dapat maging matatag ang isip. Ngunit kapag salat ang pagkaunawa, maraming kapalarang mala-impyerno ang ipinahayag; at maging ang karaniwang kapuri-puring kalagayan ng pagiging tagapag-ulit ng mantra ay nadudungisan, sapagkat ang nagsasagawa ay nahuhubog ng mismong mga kapintasan.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Spiritual disciplines must be redirected from outward, desire-driven activity (pravṛtti) to inward renunciation (nivṛtti). Even good practices like japa can become harmful if guided by defective understanding; right insight and purity of intention are essential.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma instructs Yudhishthira on the renunciant path and warns that misguided intellect can corrupt even commendable religious practice, leading to downfall rather than liberation.