Shloka 18
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
किज्चित् स्निग्धं॑ यथा चस्याच्छुष्कचूर्णम भावितम् । क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत् सर्व तत्परिभावनम्,जैसे धूलि, भस्म और सूखे गोबरके चूर्णकी अलग-अलग इकट्टी की हुई ढेरियोंपर जल छिड़का जाय तो वे सहसा जलसे भीगकर इतनी तरल नहीं हो सकतीं कि उनके द्वारा कोई आवश्यक कार्य किया जा सके; क्योंकि बार-बार भिगोये बिना वह सूखा चूर्ण थोड़ा-सा भीगता है, पूरा नहीं भीगता; परंतु उसको यदि बार-बार जल देकर क्रमसे भिगोया जाय तो धीरे-धीरे वह सब गीला हो जाता है, उसी प्रकार योगी विषयोंकी ओर बिखरी हुई इन्द्रियोंको धीरे-धीरे विषयोंकी ओरसे समेटे और चित्तको ध्यानके अभ्याससे क्रमशः स्नेहयुक्त बनावे। ऐसा करनेपर वह चित्त भलीभाँति शान्त हो जाता है
kiñcit snigdhaṃ yathā ca syāc chuṣka-cūrṇam abhāvitam | kramaśas tu śanair gacchet sarvaṃ tat-paribhāvanam ||
Wika ni Bhīṣma: Ang tuyong pulbos na hindi pa nababasa nang wasto ay hindi maaaring maging malambot at magamit agad; unti-unti lamang—pira-piraso—sa pamamagitan ng paulit-ulit na pagbasa ito ganap na lumalambot. Gayon din, dapat hakbang-hakbang na bawiin ng yogin ang mga pandamang nagkalat patungo sa mga bagay, at sa patuloy na pagsasanay ng pagninilay ay unti-unting punuin ang isip ng katahimikan. Sa ganitong dahan-dahang paraan, ang isip ay lubusang napapapayapa.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Spiritual discipline works best through gradual, repeated practice: the senses should be withdrawn from objects step by step, and the mind should be steadily cultivated through meditation until it becomes calm and stable.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhīṣma teaches by analogy: like dry powder that becomes workable only after repeated moistening, the yogin’s scattered senses and mind are brought to steadiness only through patient, sequential practice.