Shloka 25
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते । प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते
atibhāvagatā buddhir bhāve manasi vartate | pravartamānaṁ tu rajas tadbhāvam anuvartate ||
Wika ni Bhīṣma: Kahit nalampasan na ang masasalimuot at magagaspang na mga kalagayan ng damdamin, ang talinong pumasok sa mga iyon ay nananatiling banayad sa loob ng isip bilang isang pagkiling. Pagkaraan, sa pagbangon mula sa malalim na pagkalubog, ang puwersa ng rajas—ang di-mapakaling lakas na nagpapakilos—ay nagsisimulang gumana at sumusunod sa gayong pagkiling; ipinakikitang ang mga nakatagong bakas (samskāra) ay maaaring muling umiral kung hindi lubusang napangibabawan.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even when one seems to surpass a mental-emotional state, its subtle imprint can remain in the mind; upon returning from absorption, rajas reactivates and tends to follow those latent dispositions. Therefore, ethical and yogic discipline must address not only outward conduct but also subtle tendencies.
In Shanti Parva’s instruction on inner discipline, Bhishma explains to Yudhishthira the psychology of meditation and the guṇas: after samādhi-like stillness, the mind’s stored dispositions can reappear as activity resumes, driven by rajas.