Shloka 5
Adhyātma-nirdeśa
Definition of Adhyātma): Mahābhūtas, Indriyas, Guṇas, and the Witness (Kṣetrajña
संश्लेषो यदि वातेन यदि तस्मात् प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्न्यत् सलिलभाजनम्,यदि वायुके साथ जीवका दृढ़ संयोग है और उसीके कारण वह वायुके साथ ही नष्ट हो जाता है, तब तो जैसे जलपात्रमें पत्थर भरकर उसे कोई समुद्रमें डाल दे और वह डूब जाय, उसी प्रकार वायुके सम्पर्कसे ही जीवका विनाश मानना पड़ेगा। उस दशामें जैसे प्रस्तरसे पृथक् जलपात्रकी उपलब्धि होती है, उसी प्रकार प्राणवायुसे पृथक् जीवकी उपलब्धि होनी चाहिये
saṃśleṣo yadi vātena yadi tasmāt praṇaśyati | mahārṇava-vimuktatvād anyat salila-bhājanam ||
Sabi ni Bharadvāja: “Kung matibay ang pagkakaugnay ng jīva sa hiningang-buhay, at kung ito’y napapawi dahil mismo sa hangin, kailangan nating tanggapin na ang simpleng pagdikit sa vāyu ay nagdudulot ng pagkapuksa ng nilalang. Ito’y gaya ng pagpuno ng isang sisidlang-tubig ng mga bato at paghagis nito sa dakilang karagatan upang lumubog; ngunit kung gayon, kung paanong ang sisidlan ay maaari pa ring matagpuan na hiwalay sa mga bato, gayon din dapat maunawaang ang jīva ay naiiba sa hangin ng prāṇa.”
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse argues that the self (jīva/ātman) cannot be identical with prāṇa-vāyu: if the self were destroyed merely due to its conjunction with vāyu, then it should still be possible to apprehend it as distinct—just as a water-vessel remains a vessel even when weighed down by stones and sunk.
In a philosophical exchange in Śānti Parva, Bharadvāja challenges a view that ties the jīva’s existence and destruction directly to vāyu/prāṇa, using an ocean-and-vessel simile to press the claim that the self must be separable from the vital wind.