Shloka 20
सत्य–अनृत, प्रकाश–तमस्, स्वर्ग–नरक विवेचनम्
Truth and Untruth as Light and Darkness; Svarga and Naraka as Ethical Consequences
आकाशका ऊपरी भाग उनका सिर है, पृथ्वी पैर है और दिशाएँ भुजाएँ हैं। वे अचिन्त्यस्वरूप ब्रह्मा सिद्ध पुरुषोंके लिये भी दुर्विज्ञेय हैं, इसमें संशय नहीं है ।।
ākāśa-kā uparī bhāga unakā śira hai, pṛthvī paira hai aura diśāeṁ bhujāeṁ haiṁ. te acintya-svarūpa brahmā siddha-puruṣoṁ ke liye bhī durvijñeya haiṁ, ismeṁ saṁśaya nahīṁ hai. sa eṣa bhagavān viṣṇur ananta iti viśrutaḥ; sarva-bhūtātma-bhūta-stho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ.
Wika ni Bhīṣma: “Ang itaas na lawak ng langit ang Kanyang ulo; ang lupa ang Kanyang mga paa; ang mga panig ang Kanyang mga bisig. Ang Kanyang anyo ay di-maisip; maging si Brahmā at ang mga ganap na siddha ay nahihirapang maunawaan Siya—walang pag-aalinlangan dito. Siya nga ang Panginoong Viṣṇu, na tanyag sa pangalang Ananta, na nananahan bilang panloob na Sarili sa puso ng lahat ng nilalang. Para sa mga hindi pa dalisay ang kalooban, ang tunay na pagkakilala sa Kanyang likas na katotohanan ay napakahirap.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme (identified as Viṣṇu/Ananta) pervades the cosmos and dwells within every being as the inner Self, yet remains ultimately inconceivable; genuine understanding requires inner purification and disciplined character.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a theological exposition, describing the Lord’s cosmic pervasion and emphasizing that even exalted beings struggle to grasp Him, while the impure-minded find true knowledge of Him especially difficult.