Shloka 88
Śaraṇāgata-Atithi-Dharma in the Kapota Narrative (कपोत-आख्यानम्—शरणागतधर्मः)
विश्वामित्र उवाच उपादाने खादने चास्ति दोष: कार्यात्यये नित्यमत्रापवाद: । यस्मिन् हिंसा नानृतं वाच्यलेशो- $भक्ष्यक्रिया यत्र न तदगरीय:,विश्वामित्र बोले--चाण्डाल! मैं इसे मानता हूँ कि तुमसे दान लेने और इस अभक्ष्य वस्तुको खानेमें दोष है फिर भी जहाँ न खानेसे प्राण जानेकी सम्भावना हो, वहाँके लिये शास्त्रोंमें सदा ही अपवाद वचन मिलते हैं। जिसमें हिंसा और असत्यका तो दोष है ही नहीं, लेशमात्र निन्दारूप दोष है। प्राण जानेके अवसरोंपर भी जो अभक्ष्य-भक्षणका निषेध ही करनेवाले वचन हैं, वे गुरुतर अथवा आदरणीय नहीं हैं
Viśvāmitra uvāca: upādāne khādane cāsti doṣaḥ; kāryātyaye nityam atrāpavādaḥ. yasmin hiṃsā nānṛtaṃ vācyaleśo bhakṣyakriyā yatra na tad garīyaḥ.
Wika ni Viśvāmitra: “Tunay ngang may kasalanan sa pagtanggap ng gayong handog at sa pagkain ng ipinagbabawal. Ngunit kapag dumating ang sukdulang pangangailangan—kapag ang buhay mismo ang nakataya—laging may itinatadhanang pagbubukod ang mga śāstra. Sa isang kalagayang walang karahasan at walang kasinungalingan, ang sisi ay bahagyang bakas lamang ng pagsaway. Kaya ang mga utos na iginigiit ang ganap na pagbabawal sa pagkain ng di-dapat kainin kahit sa oras na nagbabanta ang kamatayan, ay hindi mas mabigat o mas may kapangyarihan.”
विश्वामित्र उवाच
Educational Q&A
General prohibitions (like not accepting certain gifts or not eating forbidden food) can be overridden by apavāda—scriptural exceptions—when a grave necessity threatens life. If the act avoids greater sins such as violence and falsehood, the remaining fault is minimal, and rigid prohibitions in such emergencies are not the higher authority.
Viśvāmitra addresses a Cāṇḍāla while justifying an ethically difficult act—accepting and eating what is normally improper—by appealing to the principle of emergency-dharma (āpaddharma): in life-threatening situations, scripture allows exceptions, and the moral weight shifts toward preserving life without committing greater wrongs.