Shloka 52
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
नरश्रेष्ठ! वेदप्रतिपादित दोषोंका आचरण करने-वाले अपराधीके लिये जो व्यवहार या विचार होता है, वह वेदप्रत्यय कहलाता है (यह दूसरा भेद है) और कुलाचार भंग करनेके अपराधपर किये जानेवाले विचार या व्यवहारको मौल कहते हैं (यह तीसरा भेद है)। इसमें भी शास्त्रोक्त दण्डका ही विधान किया जाता है ।।
naraśreṣṭha! vedapratipādita-doṣāṇām ācaraṇa-kāriṇe 'parādhinē yā vyavahāra-vicāraḥ sa veda-pratyayaḥ (eṣa dvitīyo bhedaḥ); kula-ācāra-bhaṅga-doṣe kṛto yo vyavahāra-vicāraḥ sa maulaḥ (eṣa tṛtīyo bhedaḥ). atrāpi śāstroktasya daṇḍasyaiva vidhānaṃ kriyate. ukto yaścāpi daṇḍo 'sau bhartṛ-pratyaya-lakṣaṇaḥ; jñeyo naḥ sa narendra-stho daṇḍaḥ pratyaya eva ca; yataḥ sa viśvāsaś ca daṇḍaś ca rājany evāvalambitaḥ.
Wika ni Bhishma: “O pinakamainam sa mga tao, kapag ang isang tao’y nagkasala sa pamamagitan ng paggawa ng mga gawang hinahatulan ng Veda, ang pagdinig at pamamaraang ilalapat sa kanya ay tinatawag na ‘Veda-pratyaya’—ito ang ikalawang uri. At kapag ang kasalanan ay paglabag sa kaugalian ng angkan o sa sinaunang gawi ng lahi, ang pagdinig at pamamaraang ilalapat ay tinatawag na ‘Maula’—ito ang ikatlong uri. Kahit sa mga kasong ito, ang parusang itinatakda ng mga śāstra lamang ang dapat ipatupad. At ang parusang nauna nang inilarawan bilang ‘bhartṛ-pratyaya-lakṣaṇa’ ay dapat maunawaang nananahan sa hari; sapagkat ang tiwala ng bayan at ang kapangyarihang magparusa ay sa huli’y nakasalalay sa hari.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Judicial reasoning and punishment must be grounded in recognized authorities: Vedic injunctions for Veda-condemned offences and clan custom for breaches of kula-ācāra; yet enforcement of śāstra-prescribed punishment ultimately rests on the king, because social trust and coercive authority depend on him.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma explains to the king how different kinds of offences are to be assessed—by Vedic standards or by established clan custom—and emphasizes that the effective locus of punishment and public confidence is the ruler.