Shloka 193
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् | परंतु प्राण-संकटके समय, विवाहके अवसरपर, दूसरेके धनकी रक्षाके लिये तथा धर्मकी रक्षाके लिये असत्य बोला जा सकता है
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharma-kāraṇāt | parantu prāṇa-saṅkaṭake samaye vivāha-ke avasarapar dvitīyasya dhanasya rakṣā-kṛte tathā dharmasya rakṣā-kṛte asatyaṃ vaktuṃ śakyate |
Itinuro ni Bhishma na ang pagsasabi ng totoo ay pangunahing tungkulin, subalit kinikilala rin ng dharma ang bihira at mahigpit na mga pagbubukod. Kapag kailangan ang pag-iingat ng yaman para sa makatarungang layon, kapag ang kapakanan ng iba na nakabatay sa dharma ay nakataya, at lalo na sa oras ng panganib sa buhay, sa okasyon ng kasal, o sa pag-iingat ng ari-arian ng iba at ng mismong kabanalan ng dharma, maaaring pahintulutan ang pagsasabi ng di-totoo. Ang diwa nito ay hindi pahintulot na manlinlang, kundi isang makitid na pagpayag kung saan ang pagligtas ng buhay at dharma ay mas mabigat kaysa sa literal na katotohanan.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Truth is a major dharma, but dharma is also contextual: in exceptional situations—especially to protect life, preserve another’s rightful property, or safeguard dharma itself—speaking an untruth may be allowed. The permission is narrow and purpose-bound, not a general approval of deception.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on ethical decision-making. He explains how competing duties can arise and how, in rare cases, the higher aim of protecting life and dharma can override strict literal truth-telling.