Shloka 54
Duryodhana-śibira-praveśaḥ — The Pāṇḍavas Enter the Kaurava Camp; The Burning of Arjuna’s Chariot
यूयं निहतसंकल्पा: शोचन्तो वर्तयिष्यथ । अच्युत! मैं सुहदों और सेवकोंसहित स्वर्गलोकमें जाऊँगा और तुमलोग भग्नमनोरथ होकर शोचनीय जीवन बिताते रहोगे || ५३ ह ।।
yūyaṁ nihata-saṅkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha | acyuta! mayā suhṛdbhiḥ sevakaiś ca sārdhaṁ svargalokaṁ gamiṣyāmi, yūyaṁ tu bhagna-manorathāḥ śocanīyaṁ jīvitaṁ vartayiṣyatha || (na me viṣādo bhīmena pādena śira āhatam | kākā vā kaṅka-gṛdhrā vā nidhāsyanti padaṁ kṣaṇāt ||) sañjaya uvāca: asya vākyasya nidhane kuru-rājasya atha dhīmataḥ ||
Sinabi ni Sañjaya: “Mabubuhay pa kayo, ngunit wasak ang inyong paninindigan, at lilipas ang mga araw ninyo sa dalamhati. O Acyuta, ako’y tutungo sa daigdig ng langit kasama ang aking mga kaibigan at mga tagapaglingkod, samantalang kayo—gumuho ang mga pag-asa—ay magpapatuloy sa isang kaawa-awang buhay.” (Idinagdag pa niya:) “Wala akong pagsisisi na tinapakan ni Bhīma ang aking ulo; sapagkat sa isang saglit, ang mga uwak, lawin, at buwitre ay maglalapat din ng kanilang mga paa sa katawang ito.” Nagpatuloy si Sañjaya: Nang matapos ang mga salitang iyon ng marunong na hari ng mga Kuru…
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores impermanence and the harsh moral psychology of war: humiliation and bodily injury are fleeting compared to death itself, and victory/defeat quickly turns into grief. It also reflects a kṣatriya-style insistence on facing death without lament, even while speaking bitterly to the victors.
In the aftermath of the mace-fight, the fallen Kuru king speaks defiantly: he predicts the Pāṇḍavas will live on in sorrow with broken aims, while he will attain heaven with his companions. He dismisses the shame of Bhīma’s foot-strike, noting that scavenger birds will soon tread on his corpse anyway. Sañjaya then resumes narration as the speech ends.