Shloka 45
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
(यस्य मूर्थाभिषिक्तानां सहस्नं मणिमौलिनाम् । आह्वत्य च करं सर्व स्वस्य वै वशमागतम् ।। चतु:सागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता । कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ।। यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनिव प्रसारिता । नाभवद् यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञ: प्रशासत: ।। आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् | अन्वपालयदैश्वर्यात् कुबेरमपि नास्मरत् ।। भवनाद् भवन राजन प्रयातु: पृथिवीपते । देवालयप्रवेशे च पन्था यस्य हिरण्मय: ।। आरुह्दैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली । विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपति: ।। त॑ भृशक्षतमिन्द्राभं पदभ्यामेव धरातले । तिष्ठन्तमेकं दृष्टवा तु ममाभूत् क्लेश उत्तम: ।। तस्य चैवंविधस्यास्य जगन्नाथस्य भूपते: । विपदप्रतिमाभूद् या बलीयान् विधिरेव हि ।।) मस्तकपर मुकुट धारण करनेवाले सहसौरों मूर्धाभिषिक्त नरेश जिसके लिये भेंट लाकर देते थे और वे सब-के-सब जिसकी अधीनता स्वीकार कर चुके थे, पूर्वकालमें एकमात्र वीर कर्णने जिसके लिये चारों समुद्रोंतक फैली हुई इस रत्नभूषित पृथ्वीसे कर वसूल किया था, कर्णने ही दूसरे राष्ट्रों जिसकी आज्ञाका प्रसार किया था, जिस राजाको राज्य-शासन करते समय कभी हथियार उठानेका कष्ट नहीं सहन करना पड़ा था, जो हस्तिनापुरमें ही रहकर अपने कल्याणमय निष्कण्टक राज्यका निरन्तर पालन करता था, जिसने अपने ऐश्वर्यसे कुबेरको भी भुला दिया था, राजन! पृथ्वीनाथ! एक घरसे दूसरे घरमें जाने अथवा देवालयमें प्रवेश करनेके हेतु जिसके लिये सुवर्णमय मार्ग बनाया गया था, जो इन्द्रके समान बलवान् भूपाल ऐरावतके समान कान्तिमान् गजराजपर आरूढ़ हो महान् ऐश्वर्यके साथ यात्रा करता था, उसी इन्द्र-तुल्य तेजस्वी राजा दुर्योधनको अत्यन्त घायल हो पाँव-पयादे ही पृथ्वीपर अकेला खड़ा देख मुझे महान् क्लेश हुआ। ऐसे प्रतापी और सम्पूर्ण जगत्के स्वामी इस भूपालको जो अनुपम विपत्ति प्राप्त हुई, उसे देखकर कहना पड़ता है कि “विधाता ही सबसे बड़ा बलवान है'। ततोअस्मै तदहं सर्वमुक्तवान् ग्रहणं तदा । द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे,तत्पश्चात् मैंने युद्धमें अपने पकड़े जाने और व्यासजीकी कृपासे जीवित छूटनेका सारा समाचार उससे कह सुनाया
yasya mūrdhābhiṣiktānāṃ sahasraṃ maṇimaulinām | āhṛtya ca karaṃ sarve svasya vai vaśam āgatam || catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā | karṇenaikena yasyārthe karam āhāritā purā || yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇeneva prasāritā | nābhavad yasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ || āsīno hāstinapure kṣemaṃ rājyam akaṇṭakam | anvapālayad aiśvaryāt kuberaṃ api nāsmarat || bhavanād bhavanaṃ rājan prayātuḥ pṛthivīpate | devālayapraveśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ || ārūhya airāvataprakhyaṃ nāgam indrasamo balī | vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpatiḥ || taṃ bhṛśakṣatam indrābhaṃ padabhyām eva dharātale | tiṣṭhantam ekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūt kleśa uttamaḥ || tasya caivaṃvidhasyāsya jagannāthasya bhūpateḥ | vipad apratimābhūd yā balīyān vidhir eva hi || tato 'smai tad ahaṃ sarvam uktavān grahaṇaṃ tadā | dvaipāyanaprasādāc ca jīvato mokṣam āhave ||
Wika ni Sañjaya: “Yaong para sa kanya’y libu-libong haring pinahiran at itinanghal, na ang mga ulo’y may koronang hiyas, ang nagdala ng tributo at tumanggap ng pagpapasakop; yaong para sa kanya’y si Karṇa lamang noon ang nangolekta ng buwis mula sa lupang ito na pinalamutian ng mga hiyas at napaliligiran ng apat na dagat; yaong ang utos ay ipinalaganap ni Karṇa sa mga karibal na kaharian; yaong sa paghahari’y hindi kailanman kinailangang mapagod sa paghawak ng sandata; yaong nakaupo sa Hastināpura ay patuloy na nag-ingat ng isang payapa at walang-tinik na kaharian, at sa tindi ng karangyaan ay napalabo pa maging si Kubera; yaong para sa kanya, O hari, panginoon ng lupa, ay inilatag ang mga landas na ginto mula bahay hanggang bahay, at maging sa pagpasok sa mga dambana; yaong lakas ay tulad ni Indra, sasakay sa elepanteng gaya ni Airāvata at maglalakbay na may napakalaking karangalan— “Nang makita ko ang gayong si Duryodhana na kasingliwanag ni Indra, sugatang-sugatan, nakatayo nang mag-isa sa hubad na lupa sa sarili niyang mga paa, ako’y nilamon ng matinding dalamhati. Na ang isang makapangyarihang panginoon ng daigdig ay dumanas ng kapahamakang walang kapantay ay nagpapakita na ang Tadhana lamang ang higit na malakas. “Pagkaraan, isinalaysay ko sa kanya ang lahat—kung paano ako nabihag, at kung paano, sa biyaya ni Dvaipāyana (Vyāsa), ako’y pinalaya at nakaligtas na buhay mula sa digmaan.”
संजय उवाच
Educational Q&A
Worldly sovereignty—tribute, wealth, and ceremonial grandeur—cannot shield anyone from reversal; the passage underscores the Mahābhārata’s recurring insight that ‘vidhi’ (destiny/time) can overpower even the most exalted ruler, urging humility and detachment from pride in power.
Sañjaya describes Duryodhana’s former imperial magnificence—kings paying tribute, Karṇa enforcing his authority, golden pathways, elephant processions—and contrasts it with the present scene: Duryodhana stands alone and badly wounded on the ground. Moved by grief, Sañjaya then reports that he told Duryodhana how he had been captured and later spared alive through Vyāsa’s grace.