Shloka 19
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
दुर्योधनो महाराज कश्मलेनाभिसंवृत: । अपयाने मनश्षुक्रे विहीनबलवाहन:,उस समय उसे सम्पूर्ण दिशाएँ और सारी पृथ्वी सूनी दिखायी दी। वह अपने समस्त योद्धाओंसे हीन हो चुका था। महाराज! दुर्योधनने युद्धस्थलमें पाण्डवोंको सर्वथा प्रसन्न, सफलमनोरथ और सब ओरसे सिंहनाद करते देख तथा उन महामनस्वी वीरोंके बाणोंकी सनसनाहट सुनकर शोकसे संतप्त हो वहाँसे भाग जानेका विचार किया। उसके पास न तो सेना थी और न कोई सवारी ही
sañjaya uvāca | duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ | apayāne manaḥ śukre vihīna-bala-vāhanaḥ ||
Wika ni Sañjaya: “O Hari, si Duryodhana ay nabalot ng kawalang-pag-asa at ang isip ay tumungo sa pag-urong. Wala na siyang lakas at wala ring masakyan. Nang makita niya ang mga Pāṇḍava sa larangan ng digmaan na nagdiriwang, natupad ang layon, umuungal sa lahat ng panig na parang mga leon, at marinig ang sipol ng mga palaso ng mga dakilang bayani, siya’y tinamaan ng matinding dalamhati at nagpasiyang tumakas mula roon.”
संजय उवाच
Educational Q&A
When one’s cause is rooted in adharma, defeat brings not only external loss but inner collapse: courage gives way to kaśmala (despair and confusion), and the leader’s resolve turns from duty to flight. The verse highlights the ethical and psychological consequences of unrighteous warfare and pride.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Duryodhana, seeing the Pāṇḍavas jubilant and hearing the fierce sound of their arrows, becomes grief-stricken and considers retreat. He is described as bereft of both troops and any mount/vehicle, emphasizing his isolation and the collapse of his support.