Shloka 45
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
धार्तराष्ट्रास्तत: सर्वे प्रायशो विमुखा भवन् । उस समय विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डवोंने बड़े जोरसे सिंहनाद किया। इससे आपके सभी सैनिक प्राय: युद्धसे विमुख हो गये ।। ४४ $ ।। तान् वै विमनसो दृष्ट्वा माद्रीपुत्र: प्रतापवान्
dhārtarāṣṭrās tataḥ sarve prāyaśo vimukhā abhavan | tān vai vimanaso dṛṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavān ||
Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra—halos lahat—ay tumalikod sa labanan. Ang mga Pāṇḍava, nag-uumapaw sa galak ng tagumpay, ay umatungal ng singhanāda; dahil dito, ang iyong mga kawal ay halos lahat nawalan ng loob sa pakikipagdigma. Nang makita silang lupaypay, napansin ng magiting na anak ni Mādrī (Nakula) ang kanilang pag-uurong—isang masamang hudyat ng gumuho nilang paninindigan sa gitna ng bigat ng digmaan.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how inner resolve (dhairya) is decisive in dharma-yuddha: when courage breaks, even a large force becomes ineffective. Ethical pressure and fear can cause a collective turning away from one’s chosen duty, revealing the fragility of adharma-driven motivation.
Sañjaya reports that the Kaurava side (Dhṛtarāṣṭra’s men) largely loses heart and turns away from fighting. The valiant Mādrī’s son, Nakula, observes their dejection, marking a moment where the Pandava momentum and Kaurava discouragement become visible on the battlefield.