शकुनिवधः — Sahadeva’s Slaying of Śakuni
with Ulūka’s fall
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें धतराष्ट्रके ग्यारह पुत्रोंका वधविषयक छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,मम होतदशक्तं वै वाजिवृन्दमरिंदम
iti prakāraṁ śrīmahābhārate śalyaparvaṇi dhṛtarāṣṭrasya ekādaśa putrāṇāṁ vadhaviṣayakaḥ ṣaḍviṁśatitamo 'dhyāyaḥ pūrṇaḥ | mama hotadaśaktaṁ vai vājivṛndaṁ arindama ||
Sa ganitong paraan nagwakas ang ikadalawampu’t anim na kabanata ng Śalya Parva ng iginagalang na Mahābhārata, hinggil sa pagpaslang sa labing-isang anak ni Dhṛtarāṣṭra. Idinagdag ni Sañjaya na hindi sapat ang sarili niyang lakas laban sa nagkakaisang lakas ng mga kabayo—isang pag-amin na sa gitna ng pagbagsak ng dharma sa digmaan, ang pagsisikap ng tao at katapatan ay may hangganan sa harap ng napakalaking makinang pandigma.
संजय उवाच
The verse functions as a closing colophon and a reflective note: even committed witnesses and participants must acknowledge human limitation in the face of war’s vast, impersonal forces. It underscores the ethical tragedy that the conflict consumes lineages (Dhṛtarāṣṭra’s sons) and reduces agency to helplessness.
Sañjaya marks the completion of a chapter in the Śalya Parvan that concerns the killing of eleven sons of Dhṛtarāṣṭra, and he remarks that he was not capable of withstanding or countering the great host of horses (cavalry), addressing an ‘enemy-subduer’ (arindama).