Shloka 29
अध्याय १ — न्यग्रोधवनोपवेशनम् तथा द्रौणिनिश्चयः
Night at the Banyan and Drauṇi’s Resolve
रात्रिका प्रथम प्रहर बीत रहा था। उस भयंकर वेलामें दुःख और शोकसे संतप्त हुए कृतवर्मा, कृपाचार्य तथा अश्वत्थामा एक साथ ही आस-पास बैठ गये ।। तत्रोपविष्टा: शोचन्तो न्यग्रोधस्य समीपत: । तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयो: क्षयम्,वटवृक्षके समीप बैठकर कौरवों तथा पाण्डव-योद्धाओंके उसी विनाशकी बीती हुई बातके लिये शोक करते हुए वे तीनों वीर निद्रासे सारे अंग शिथिल हो जानेके कारण पृथ्वीपर लेट गये। उस समय वे भारी थकावटसे चूर-चूर हो रहे थे और नाना प्रकारके बाणोंसे उनके सारे अंग क्षत-विक्षत हो गये थे
rātrikāḥ prathamaḥ praharaḥ vyatīto bhavati sma | tasmin bhīṣaṇe velāyāṃ duḥkhaśokasantaptāḥ kṛtavarmā kṛpācāryaś cāśvatthāmā ca sahaivopaviśya parasparaṃ samīpe niṣeduḥ | tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya (vaṭavṛkṣasya) samīpataḥ, kurupāṇḍavayoḥ kṣayam atikrāntam eva tam arthaṃ smṛtvā, nidrayā sarvāṅgaśithilībhāvāt pṛthivyāṃ śayānā babhūvuḥ | te tadā mahāśramaparītāḥ, nānāśarair aṅgaiḥ kṣata-vikṣatāś ca āsan |
Lumilipas na ang unang pagbabantay ng gabi. Sa kakila-kilabot na sandaling iyon, sina Kṛtavarmā, ang gurong si Kṛpa, at si Aśvatthāmā—na nag-aalab sa dalamhati at pighati—ay sabay-sabay na naupo sa malapit. Nakaupo sa tabi ng isang punong balete (banyan), kanilang tinangisan ang naganap nang paglipol sa mga mandirigmang Kuru at Pāṇḍava; at pagkaraan, nang lumambot ang kanilang mga katawan sa antok, sila’y nahiga sa lupa. Noon sila’y wasak sa pagod, at ang kanilang mga katawan ay punit at sugatan ng sari-saring palaso—larawan ng pagkatapos ng digmaan, kung saan ang tagumpay ay nag-iiwan lamang ng pagkatiwangwang at ang isip ay nagmumuni sa kapahamakan.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and psychological residue of war: even the surviving victors are left wounded, exhausted, and consumed by grief. It frames violence as producing not only external destruction but also inner collapse—an ethical warning that triumph in adharma-tinged conflict yields sorrow rather than peace.
After the day’s slaughter, during the first watch of night, Kṛtavarmā, Kṛpa, and Aśvatthāmā sit together near a banyan tree, lamenting the annihilation of Kuru and Pāṇḍava fighters. Overcome by fatigue and sleep, their arrow-wounded bodies slacken and they lie down on the ground.