Adhyaya 5

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५३ “लोक मिलाकर कुल ४५३ श्लोक हैं) #द-3८5>> | अर । जम ३. संगीतमें नृत्य

Sinabi ni Vaiśampāyana: Noon, O Bhārata (Janamejaya), habang nakaupo roon ang mga Pāṇḍava na mararangal ang loob, at nakaupo rin ang iba pang dakilang tao at maging ang mga Gandharva, nabuo ang tanawin sa bulwagang hari—handa para sa isang pagtatagpong magbubukas ng aral.

Verse 2

वेदोपनिषदां वेत्ता ऋषि: सुरगणार्चित: । इतिहासपुराणज्ञ: पुराकल्पविशेषवित्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Siya ay isang rishi na ganap na bihasa sa mga Veda at Upaniṣad, pinararangalan ng mga pangkat ng mga diyos; siya rin ay dalubhasa sa Itihāsa at Purāṇa, at sanay sa mga natatanging salaysay ng sinaunang panahon—kaya inilarawan bilang huwarang awtoridad na ang pananalita ay may bigat na etikal at batay sa kasulatan.

Verse 3

न्यायविद्‌ धर्मतत्त्वज्ञ: षडज्भविदनुत्तम: । ऐक्यसंयोगनानात्वसमवायविशारद:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Siya ay dalubhasa sa batas at lohika (nyāya) at nakakabatid sa tunay na mga simulain ng dharma—walang kapantay sa pag-unawa sa anim na kategorya ng kaalaman—at lubhang bihasa sa paghimay ng pagkakaisa at pag-uugnay, ng pagkakaiba-iba, at ng samavāya (ang likas na ugnayang nagdurugtong sa mga bagay-bagay).

Verse 4

वक्ता प्रगल्भो मेधावी स्मृतिमान्‌ नयवित्‌ कवि: । परापरविभागज्ञ: प्रमाणकृतनिश्चय:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Siya’y isang mahusay magsalita—matapang sa pagpapahayag, matalino, at may matibay na alaala; bihasa sa patakaran at wastong asal, isang tunay na makata; marunong magbukod ng nararapat sa mataas at mababa, at matatag sa kaniyang mga pasya, na nakasalig sa wastong pamantayan ng patunay.”

Verse 5

पज्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्‌ । उत्तरोत्तरवक्ता च वदतो5पि बृहस्पते:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Nalalaman niya ang mga kabutihan at kapintasan ng pananalitang wastong binuo sa limang sangkap; at nakapagtutugon siya ng mga sagot na lalo pang angkop at lalo pang mataas—kahit si Bṛhaspati mismo ang nagsasalita.”

Verse 6

धर्मकामार्थमो क्षेषु यथावत्‌ कृतनिश्चय: । तथा भुवनकोशस्य सर्वस्यास्थ महामति:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nakarating siya sa isang wasto at pinag-isipang pasya hinggil sa dharma, kāma, artha, at mokṣa; at gayundin, ang dakila ang pag-iisip na iyon ay may matatag na pagkaunawa sa buong saklaw ng daigdig—sa kaayusan at lawak nito.

Verse 7

प्रत्यक्षदर्शी लोकस्य तिर्यगूर्ध्यमधस्तथा । सांख्ययोगविभागज्ञो निर्विवित्सु: सुरासुरान्‌ू

Sinabi ni Vaiśampāyana: Siya’y tuwirang nakakikita sa daigdig sa lahat ng sukat—pahalang, paitaas, at pababa. Batid ang pagkakaiba ng Sāṅkhya at Yoga, nanatili siyang malaya sa pagnanasang makipagtunggali sa mga diyos o mga asura, nakahiwalay sa alitan at paghahangad ng paghahari.

Verse 8

संधिविग्रहतत्त्वज्ञस्त्वनुमानवि भागवित्‌ । षाडुण्यविधियुक्तश्न सर्वशास्त्रविशारद:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Siya’y nakaaalam sa tunay na mga simulain ng pakikipag-alyansa at pakikipag-alitan, bihasa sa pangangatwiran at sa pagbubukod ng mga pasya sa pamamagitan ng hinuha; sinanay din siya sa anim na hakbang ng pamamahalang-estado, at lubos na dalubhasa sa lahat ng kinikilalang mga kasulatan.

Verse 9

युद्धगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिघस्तथा । एतैश्वान्यैश्व बहुभिरययुक्तो गुणगणैर्मुनि:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Siya’y tapat sa sining ng pakikidigma at sa kaalamang Gandharva (musika at mga pinong kasanayan), at saan man siya magtungo’y walang makapipigil—hindi kailanman napahinto ng pagsalungat. Kaya, O pantas, taglay niya ang mga ito at marami pang ibang pangkat ng mga kagalingan.

Verse 10

लोकाननुचरन्‌ सर्वानागमत्‌ तां सभां नृप । नारद: सुमहातेजा ऋषिभि: सहितस्तदा

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O hari, si Nārada—na may napakadakilang ningning na espirituwal—pagkaraang maglakbay sa lahat ng mga daigdig, ay dumating noon sa maharlikang kapulungan, kasama ang iba pang mga rishi.”

Verse 11

पारिजातेन राजेन्द्र पर्वतेन च धीमता । सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युति:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O hari, dumating ang banal na rishi na may di-masukat na ningning, kasama si Pārijāta, si Parvata na marunong, at si Sumukha na maamo at may magandang mukha.”

Verse 12

सभास्थान्‌ पाण्डवान द्र॒ष्टं प्रीयमाणो मनोजव: । जयाशीलभिंस्तु त॑ं विप्रो धर्मराजानमार्चयत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Mabilis ang isip at nagalak sa pagtanaw sa mga Pāṇḍava na nakaupo sa kapulungan, lumapit ang Brahmin kay Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) at pinarangalan siya sa mga basbas ng tagumpay.

Verse 13

उसी समय वेद और उपनिषदोंके ज्ञाता

Noon, si devarṣi Nārada—dalubhasa sa Veda at Upaniṣad, pinararangalan ng mga diyos at mga rishi, batid ang diwa ng Itihāsa–Purāṇa at ng mga salaysay ng sinaunang mga yugto, bihasa sa Nyāya, nakaaalam sa ubod ng dharma, pangunahing pantas sa anim na Vedāṅga (Śikṣā, Kalpa, Vyākaraṇa, Nirukta, Chandas, Jyotiṣa), mahusay magsalita, matalino at matibay ang alaala, marunong sa nīti (pamamahala), at nakakakita sa tatlong panahon—ay naglakbay sa iba’t ibang daigdig at dumating sa kapulungan kasama sina Pārijāta, ang marunong na Parvata, ang maamong Sumukha, at marami pang ibang rishi. Mabilis na tulad ng isip, lumapit siya upang makipagtagpo sa mga Pāṇḍava nang may pag-ibig, at pinarangalan si Dharmarāja Yudhiṣṭhira sa mga basbas na nagbabadya ng tagumpay. Nang makita ni Yudhiṣṭhira—na batid ang lahat ng anyo ng dharma—ang pagdating ni Nārada, agad siyang tumindig kasama ang kanyang mga nakababatang kapatid; yumukod nang may paggalang at kababaang-loob, naghandog ng angkop na upuan, at saka pinarangalan ang pantas ayon sa tuntunin ng pagtanggap-panauhin: mga baka, madhuparka, arghya, at iba pang handog, at pagsamba sa pamamagitan ng mahahalagang alay. Matapos tugunan ang mga nais ng rishi at mapasaya siya, natapos ng haring may dharma ang pagtanggap sa paraang karapat-dapat sa matuwid na paghahari.

Verse 14

अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा । तदर्हमासनं तस्मै सम्प्रदाय यथाविधि

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, yumukod siya nang may kababaang-loob at paggalang, at binati siya nang may pagmamahal. Matapat niyang inialay ang upuang angkop sa kanyang katayuan ayon sa wastong kaugalian, at pinarangalan ang banal na rishi sa nararapat na paraan—tinatanggap ang dakilang panauhin sa ganap na gawi ng pagkamapagpatuloy, at sa paggalang at paglilingkod ay pinangangalagaan ang dharma.

Verse 15

गां चैव मधुपर्क च सम्प्रदायार्घ्यमेव च । अर्चयामास रल्नैश्व सर्वकामैश्न धर्मवित्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang haring nakaaalam ng dharma, si Yudhiṣṭhira, matapos tanggapin si Devarṣi Nārada, ay naghandog ayon sa kaugalian ng isang baka, ng madhuparka—matamis na halo para sa pagtanggap ng panauhin—at ng arghya, ang pag-aalay na may paggalang. Pagkaraan, pinarangalan niya ang rishi ayon sa tuntunin sa pamamagitan ng mahahalagang kaloob at sa pagtupad sa kanyang mga nais, kaya siya’y nasiyahan. Ipinakikita ng tagpong ito ang dharma ng hari: mapitagang pagtanggap sa karapat-dapat na panauhin, pagkabukas-palad, at kababaang-loob sa harap ng kapangyarihang espirituwal.

Verse 16

तुतोष च यथावच्च पूजां प्राप्प युधिष्ठिरात्‌ । सोडर्चित: पाण्डवै: सर्वैर्महर्षिवेदपारग: । धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang matanggap niya mula kay Yudhiṣṭhira ang nararapat at ganap na parangal, ang dakilang rishi na bihasa sa mga Veda ay lubhang nagalak. Pinarangalan ng lahat ng Pāṇḍava, tinanong niya si Yudhiṣṭhira tungkol sa mga bagay na nag-uugnay sa dharma (matuwid na tungkulin), kāma (makatarungang pagnanasa), at artha (kapakinabangang praktikal), na naghahanda sa payong magtutugma sa etika at pananagutang pangmundo.

Verse 17

नारद उवाच कच्चिदर्थाक्ष कल्पन्ते धर्मे च रमते मन: । सुखानि चानुभूयन्ते मनश्न न विहन्यते

Sinabi ni Nārada: “O Hari, sapat ba ang iyong yaman para sa mga kailangang tungkulin sa buhay—ang paghahandog (yajña), ang pagkakawanggawa, at ang pag-iingat at pagsuporta sa iyong sambahayan? Nalulugod ba ang iyong isip sa dharma? Natatamo mo ba ang mga aliw at ginhawang ninanais mo? At ang iyong isip, na nakatuon sa wastong pagninilay, ay malaya ba sa paggambala at pananakit ng mga mapanlinlang na pagnanasa?”

Verse 18

पाण्डवोंद्वारा देवर्षि नारदका पूजन कच्चिदाचरितं पूर्वर्नरदेव पितामहै: । वर्तसे वृत्तिमक्षुद्रां धर्मार्थसहितां त्रिषु

Sinabi ni Nārada: “O hari, namamahala ka ba—sa tatlong uri ng mamamayan (brāhmaṇa, vaiśya, at śūdra)—sa marangal at mapagbigay na paraan ng pamumuno, na nakasalig sa dharma at sa kapakinabangang pangkabuhayan, gaya ng isinagawa noon ng iyong mga ama at lolo?”

Verse 19

कच्चिदर्थेन वा धर्म धर्मेणार्थमथापि वा । उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे

Wika ni Nārada: “May pagkakataon bang dahil sa pagkakapit sa yaman ay nasasaktan mo ang dharma alang-alang sa artha? O kaya, dahil sa pagkapit mo lamang sa dharma, napapabayaan mo ang makatarungang paghahangad ng artha? O muli, kapag itinulak ka ng kāma—na ang lakas ay pawang pagkahumaling—napipinsala mo ba kapwa ang dharma at artha sa pagkalulong sa mga aliw?”

Verse 20

कच्चिदर्थ च धर्म च काम च जयतां वर । विभज्य काले कालज्ञ: सदा वरद सेवसे

Wika ni Nārada: “O pinakamahusay sa mga nagwawagi, O haring mapagkaloob ng biyaya—bilang nakaaalam ng tamang panahon, palagi mo bang hinahati nang wasto ang oras at, sa nararapat na sandali, isinasagawa ang tatlong layunin ng buhay—dharma, artha, at kāma—nang hindi hinahayaang lumabag ang isa sa iba?”

Verse 21

+ कच्चिद्‌ राजगुणै: षड्भि: सप्तोपायांस्तथानघ । बलाबलं तथा सम्यक्‌ चतुर्दश परीक्षसे

Wika ni Nārada: “O walang dungis—walang kasalanang Yudhiṣṭhira—palagi mo bang sinusuri nang wasto: ang anim na birtud ng isang hari, ang pitong praktikal na hakbang ng pamamahala, ang tunay na lakas at kahinaan mo at ng iyong kaaway, at ang labing-apat na mahahalagang tagapamahala gaya ng tagapagbantay ng kaharian at tagapagbantay ng mga kuta?”

Verse 22

कच्चिदात्मानमन्वीक्ष्य परांश्व जयतां वर | तथा संधाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे

Wika ni Nārada: “O pinakamahusay sa mga nagwawagi, O Bhārata (Yudhiṣṭhira)—matapos mong timbangin nang mabuti ang sariling lakas at ang lakas ng iyong mga kalaban, at kapag mas malakas ang kaaway, pinananatili mo ba ang maingat na kasunduan sa kanya, habang isinasagawa ang walong praktikal na hakbang ng pamamahala upang mapalago ang yaman at ang kabang-yaman ng hari?”

Verse 23

कच्चित्‌ प्रकृतय: सप्त न लुप्ता भरतर्षभ । आद्यास्तथा व्यसनिन: स्वनुरक्ताश्व सर्वश:

Wika ni Nārada: “O toro sa mga Bhārata, buo pa ba ang pitong saligang sandigan ng iyong kaharian—hindi ba ito napahina o naakit ng mga kaaway? At ang iyong mga pangunahing tao—mga ministro at nangungunang nasasakupan—malaya ba sila sa mapanirang bisyo at, sa lahat ng paraan, tapat at deboto sa iyo?”

Verse 24

कच्चिन्न कृतकैर्दूतैयें चाप्पपरिशड्किता: । त्वत्तो वा तव चामात्यैभियथ्यते मन्त्रितं तथा

Wika ni Nārada: “Nananatili ka bang mapagmatyag, upang ang mga espiya ng kaaway—na nagkukunwaring mga kaibigang huwad kaya hindi pinaghihinalaan—ay hindi, sa pamamagitan mo o ng iyong mga ministro, makaalam ng lihim na pinag-usapan at saka ito ibunyag ayon sa tunay na napagkasunduan?”

Verse 25

मित्रोदासीनशत्रूणां कच्चिद्‌ वेत्सि चिकीर्षितम्‌ | कच्चित्‌ संधिं यथाकाल विग्रहं चोपसेवसे

Wika ni Nārada: “Tunay mo bang nauunawaan ang layon ng iyong mga kaibigan, ng mga walang pinapanigan, at ng mga kaaway—kung ano ang binabalak nila at kailan? At matapos timbangin ang tamang panahon, gumagamit ka ba ng patakaran ng pakikipag-alyansa at pakikipagkasundo, at gayundin ng patakaran ng pakikipag-away at pakikidigma, ayon sa nararapat?”

Verse 26

कच्चिद्‌ वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुमन्यसे । कच्चिदात्मसमा वृद्धा: शुद्धा: सम्बोधनक्षमा:

Wika ni Nārada: “Naitatakda mo ba nang wasto at napamamahalaan ang dapat na asal sa mga walang pakialam at sa mga nananatiling nasa gitna? At nagtalaga ka ba bilang mga ministro ng mapagkakatiwalaang matatanda—kapantay mo sa katapatan—malinis ang puso at may kakayahang magbigay ng matibay na payo at malinaw na paliwanag?”

Verse 27

कुलीनाश्षानुरक्ताश्न कृतास्ते वीर मन्त्रिण: | विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञो भवति भारत

Wika ni Nārada: “O bayani, nagtalaga ka bilang mga ministro ng mga lalaking marangal ang angkan at tapat ang loob—mapagkakatiwalaang matatanda, malinis ang puso, at may kakayahang magpaliwanag nang malinaw. Sapagkat, O Bhārata, ang tagumpay ng isang hari ay nakaugat sa mabuting payo at sa pag-iingat sa payong iyon; ang mga ministrong may kakayahan ang saligan ng gayong tagumpay.”

Verse 28

कच्चित्‌ संवृतमन्त्रैस्तैरमात्यै: शास्त्रकोविदै: । राष्ट्र सुरक्षितं तात शत्रुभिर्न विलुप्यते

Wika ni Nārada: “Mahal kong anak, ang iyong kaharian ba’y mahusay na napangangalagaan ng mga ministrong mahigpit mag-ingat ng lihim na payo at bihasa sa mga kasulatan ng pamamahala? Ligtas ba ito, upang hindi ito masamsam o mawasak ng mga kaaway?”

Verse 29

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्‌ काले विबुद्धयसे । कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित्‌

Sinabi ni Nārada: “Nahahari ka ba ng antok sa mga oras na di nararapat? Nagigising ka ba sa tamang sandali? Yamang ikaw ay bihasa sa pamamahala ng kaharian, nagigising ka ba sa huling bahagi ng gabi upang pagnilayan kung alin ang tunay na kapaki-pakinabang at ang mga tungkuling dapat gampanan?”

Verse 30

कच्चिन्मन्त्रयसे नैक: कच्चिन्न बहुभि: सह । कच्चित्‌ ते मन्सत्रितो मन्त्रो न राष्ट्र परिधावति

Sinabi ni Nārada: “Hindi ka ba nagbabalak nang mag-isa? At umiiwas ka rin ba sa pagdulog sa napakaraming tao? Nangyayari ba na ang iyong payo—kapag napagpasiyahan nang lihim—ay hindi tumatagas at kumakalat hanggang sa ibang mga kaharian?”

Verse 31

कच्चिदर्थान्‌ विनिश्चित्य लघुमूलान्‌ महोदयान्‌ । क्षिप्रमारभसे कर्तु न विघ्नयसि तादृशान्‌

Sinabi ni Nārada: “Pagkatapos mong tiyaking alin ang mga gawaing maliit ang paunang puhunan ngunit malaki ang balik, agad mo ba itong isinasakatuparan? At umiiwas ka ba sa paglalagay ng sagabal sa gayong mga gawain—o sa mga taong nagsasagawa nito?”

Verse 32

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ता: परोक्षास्ते विशड्किता: । सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा: संसृष्टं चात्र कारणम्‌

Sinabi ni Nārada: “Hindi ba nalilihim sa iyong paningin ang lahat ng manggagawa at yaong abala sa iba’t ibang gawain, o tinitingnan mo ba sila nang may pagdududa? O paulit-ulit mo ba silang inaalis at muling itinalaga? Sapagkat ang tunay na sanhi ng malaking kasaganaan ay ang mahigpit at mapagtulungang ugnayan—kapag ang mga tao’y matagal na pinakikitunguhan nang may pabor, nakikilala sila ng pinuno, nagiging karapat-dapat pagtiwalaan, at nagiging tapat sa kanilang panginoon.”

Verse 33

आप्तैरलुब्धै: क्रमिकैस्ते च कच्चिदनुषछिता: । कच्चिद्‌ राजन्‌ कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुन:

Sinabi ni Nārada: “O hari, tiniyak mo ba na ang iyong mga gawain ay naisasagawa nang wasto ng mga opisyal na mapagkakatiwalaan, di-sakim, at maayos sa kaayusan? At, O hari, ang mga gawaing iyong sinimulan—tunay bang natatapos, o kahit man lamang ay muling naihahatid sa halos pagtatapos?”

Verse 34

विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित्‌ । कृषि आदिके कार्य विश्वसनीय

Wika ni Nārada: “O Hari, tinitiyak mo ba na ang mga tagapagturo at mga opisyal na pinagkatiwalaan sa pagsasanay ay matatag sa dharma at ganap na bihasa sa lahat ng śāstra, at na itinuturo nila ang bawat kinakailangang disiplina—nang lubos—sa mga prinsipe gayundin sa mga pangunahing mandirigma?”

Verse 35

कच्चित्‌ सहसैमूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम्‌ | पण्डितो हार्थकृच्छेषु कुर्यान्नि:श्रेयसं परम्‌

Wika ni Nārada: “O Hari, pinipili mo ba ang isang pantas kapalit ng libu-libong mangmang? Sapagkat ang marunong lamang ang makapagdudulot ng pinakamataas na kabutihan kapag dumarating ang kagipitan sa yaman at kabuhayan.”

Verse 36

कच्चिद्‌ दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकै: । यन्त्रैश्न परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरै:

Wika ni Nārada: “Ang lahat ba ng iyong mga kuta ay may sapat na suplay—punô ng yaman at butil, sandata at tubig, may mga makinang pananggol, at may mga bihasang artesano at mga kawal na mamamana?”

Verse 37

एकोअप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षण: । राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्‌

Wika ni Nārada: “Kahit iisang ministro—kung matalino, matapang, may pagpipigil-sa-sarili, at may malinaw na paghatol—ay makapaghahatid sa isang hari o prinsipe sa dakilang kasaganaan.”

Verse 38

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पठच च । त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकै:

Wika ni Nārada: “Nagbabantay ka ba—sa pamamagitan ng mga lihim na espiya, tig-tatatlo sa bawat dako, na hindi nakikilala—sa mga ‘pook na mahalaga’ sa labingwalong bahagi ng panig ng kaaway, at gayundin sa labinlimang bahagi sa sarili mong panig?”

Verse 39

कच्चिद्‌ द्विषामविदित: प्रतिपन्नश्न सर्वदा । नित्ययुक्तो रिपून्‌ सर्वान्‌ वीक्षसे रिपुसूदन

Wika ni Nārada: “O mamumuksa ng kaaway, O tagapagwasak ng mga kalaban—lagi ka bang mapagmatyag, itinatago ang iyong mga balak sa mga kaaway, at sa walang patid na disiplina at pagbabantay, minamasdan mo ba ang bawat kilos ng lahat mong kaaway?”

Verse 40

कच्चिद्‌ विनयसम्पन्न: कुलपुत्रो बहुश्रुतः । अनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहित:

Tinanong ni Nārada: “Ang iyong purohita ba ay sanay sa kababaang-loob at disiplina, mula sa marangal na angkan, at malawak ang kaalaman? Malaya ba siya sa ugaling mapanuri ng pagkukulang, at marunong bang magtanong at magpasiya nang wasto sa mga aral na banal? At binibigyan mo ba siya ng nararapat na paggalang?”

Verse 41

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजु: । हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा

Sabi ni Nārada: “Nagtalaga ka na ba sa iyong mga banal na apoy ng isang pari—marunong sa mga tuntunin ng ritwal, matalino, at tuwid ang asal? At lagi ka ba niyang ipinababatid sa tamang oras ang mga handog na nagawa na at yaong nararapat pang gawin?”

Verse 42

कच्चिदज्गभेषु निष्णातो ज्योतिष: प्रतिपादक: । उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञ: कुशलस्तव

Sabi ni Nārada: “Mayroon ka bang bihasang astrologo—sanay sa pagsusuri ng mga palatandaan sa mga bahagi ng katawan, marunong magpaliwanag ng galaw ng mga planeta at ng mabuti o masamang bunga nito, at may kakayahang makita nang pauna ang lahat ng uri ng masamang pangitain o tanda: sa langit, sa lupa, at yaong may kaugnayan sa katawan ng tao?”

Verse 43

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमा: । जघन्याश्न जघन्येषु भृत्या: कर्मसु योजिता:

Sabi ni Nārada: “Tiniyak mo ba na ang mga pangunahing tao ay nakatalaga sa tunay na malalaking pananagutan, ang mga may katamtamang kakayahan sa mga gawaing katamtaman, at ang pinakamababa sa mas maliliit na tungkulin—upang ang mga lingkod ay maitalaga ayon sa kanilang galing?”

Verse 44

अमात्यानुपधातीतान्‌ पितृपैतामहाञ्छुचीन्‌ । श्रेष्ठाउ्छेछ्वेषु कच्चित्‌ त्वं नियोजयसि कर्मसु

Wika ni Nārada: “O hari, itinatakda mo ba sa kani-kanilang tungkulin ang mga ministro na malaya sa katiwalian at panlilinlang—mga taong may dangal na minana sa mga ninuno, dalisay ang asal—upang ang pinakamahuhusay sa kanila ay laging maitalaga sa pinakadakila at pinakanaaangkop na mga gawain?”

Verse 45

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्धिजसे प्रजा: । राष्ट्र तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ

Wika ni Nārada: “O bantog sa angkan ng Bharata, dahil ba sa mahigpit na pamalo ng parusa ay labis mong pinahihirapan ang iyong mga nasasakupan? At ang iyong mga ministro ba’y namamahala at nagpapatakbo ng kaharian ayon sa wastong kaayusan at katarungan?”

Verse 46

कच्चित्‌ त्वां नावजानन्ति याजका: पतितं यथा । उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रिय:

Wika ni Nārada: “Hindi kaya minamaliit ka ng mga tao—gaya ng paghamak ng mga dalisay na pari sa isang nalugmok na naghahandog, at gaya ng paghamak ng mga babae sa lalaking alipin ng pita—sapagkat kilala kang tumatanggap ng handog nang marahas, at naniningil ng labis na pangingikil?”

Verse 47

कच्चिद्धष्टश्न श्रश्व मतिमान्‌ धृतिमाञछुचि: । कुलीनश्चानुरक्तश्व दक्ष: सेनापतिस्तथा

Tinanong ni Nārada: “Ang iyong pinunong-hukbo ba ay matapang at bayani—matalino, matatag, at dalisay ang asal; marangal ang angkan, tapat sa kanyang panginoon, at bihasa sa mga tungkulin ng pamumuno?”

Verse 48

कच्चिद्‌ बलस्य ते मुख्या: सर्वयुद्धविशारदा: । धृष्टावदाता विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिता:

Wika ni Nārada: “Sabihin mo sa akin: ang mga pangunahing pinuno ng iyong hukbo ba’y bihasa sa lahat ng uri ng digmaan—matapang at walang takot, tuwid at walang dungis sa asal, at tunay na magigiting? At sila ba’y iyong pinararangalan nang nararapat, tinatanggap nang may wastong paggalang at pagkilala?”

Verse 49

कच्चिद्‌ बलस्य भक्त च वेतनं च यथोचितम्‌ । सम्प्राप्तकाले दातव्यं ददासि न विकर्षसि

Wika ni Nārada: “Ipinagkakaloob mo ba sa iyong mga kawal ang nararapat na rasyon at makatarungang sahod, ayon sa dapat? At kapag dumarating ang takdang panahon, ibinibigay mo ba ang dapat ibigay nang walang pagkakait o pagpapaliban?”

Verse 50

कालातिक्रमणादेते भक्तवेतनयोर्भूता: । भर्तुः कुप्यन्ति यद्भृत्या: सोडनर्थ: सुमहान्‌ स्मृत:

Wika ni Nārada: “Kapag labis na naantala ang pagkain at sahod, nagkakaroon ng hinanakit ang mga lingkod laban sa kanilang panginoon; at ang galit na iyon, ayon sa alaala ng mga matatanda, ay nagiging napakalaking pinagmumulan ng kapahamakan.”

Verse 51

कच्चित्‌ सर्वेडनुरक्तास्त्वां कुलपुत्रा: प्रधानत: । कच्चित्‌ प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति सदा युधि

Wika ni Nārada: “Tunay bang tapat sa iyo ang lahat ng pangunahing tao na nagmula sa marangal na angkan? At sa digmaan, lagi ba silang handang ialay maging ang kanilang buhay para sa iyong kapakanan?”

Verse 52

कच्चिनैको बहूनर्थान्‌ सर्वशः साम्परायिकान्‌ । अनुशास्ति यथाकामं कामात्मा शासनातिग:

Wika ni Nārada: “Hindi ba totoo na sa iyong mga opisyal ay wala ni isa—na alipin ng sariling pagnanasa at lumalabag sa iyong kapangyarihan—ang nag-aangking magpatakbo, ayon sa kanyang nais, ng maraming gawain ng kaharian, kabilang ang mga bagay na ukol sa digmaan at sa pinakahuling katiwasayan ng estado?”

Verse 53

कच्चित्‌ पुरुषकारेण पुरुष: कर्म शोभयन्‌ । लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम्‌

Wika ni Nārada: “Sabihin mo—dito ba, ang isang tao, sa sariling sikap at pagsisikap, kapag mahusay at maayos niyang natatapos ang isang gawain, ay tumatanggap mula sa iyo ng higit na dangal, o kaya’y dagdag na tulong at sahod?”

Verse 54

कच्चिद्‌ विद्याविनीतांश्व नराउज्ञानविशारदान्‌ | यथाहँ गुणतश्वैव दानेनाभ्युपपद्यसे,क्या तुम विद्यासे विनयशील एवं ज्ञाननिपुण मनुष्योंको उनके गुणोंके अनुसार यथायोग्य धन आदि देकर उनका सम्मान करते हो?

Wika ni Nārada: “Iginagalang mo ba nang nararapat ang mga taong may pinag-aralan at may disiplina, at bihasa sa kaalaman—itinuturing sila ayon sa kanilang kabutihan at halaga, at tinutustusan sa pamamagitan ng angkop na mga kaloob at pagtatangkilik?”

Verse 55

कच्चिद्‌ दारान्मनुष्याणां तवार्थ मृत्युमीयुषाम्‌ । व्यसन चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ

Wika ni Nārada: “O bantayog sa angkan ng Bharata, tinutustusan at pinangangalagaan mo ba ang mga asawa at pamilya ng mga lalaking, alang-alang sa iyo, ay nasawi o napasok sa mabigat na kapahamakan?”

Verse 56

कच्चिद्‌ भयादुपगतं क्षीणं वा रिपुमागतम्‌ । युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत्‌ परिरक्षसि

Wika ni Nārada: “O Pārtha, pinangangalagaan mo ba na parang sariling anak kahit ang kaaway na lumapit sa iyo upang magpasaklolo dahil sa takot, o yaong nanghina at nawasak, o yaong dumulog matapos mong magapi sa digmaan?”

Verse 57

कच्चित्‌ त्वमेव सर्वस्या: पृथिव्या: पृथिवीपते । समश्नानभिशड्क्यश्न यथा माता यथा पिता,पृथ्वीपते! क्या समस्त भूमण्डलकी प्रजा तुम्हें ही समदर्शी एवं माता- पिताके समान विश्वसनीय मानती है?

Wika ni Nārada: “O panginoon ng lupa, totoo bang ang lahat ng tao sa iyong kaharian ay tumitingin sa iyo lamang bilang makatarungan at lubos na mapagkakatiwalaan—gaya ng ina, gaya ng ama—upang sila’y mamuhay nang walang takot at walang pagdududa?”

Verse 58

कच्चिद्‌ व्यसनिन शत्रुं निशम्य भरतर्षभ । अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम्‌

Wika ni Nārada: “O bantayog sa angkan ng Bharata, kapag nabalitaan mong ang kaaway ay nalugmok sa mga bisyong nagdadala ng kapahamakan, sinusuri mo ba muna ang kanyang tatlong lakas (payo at pagpapasya, yaman ng kabang-yaman, at lakas-militar), at kung makita mong nanghihina siya, mabilis kang sumusugod upang manalakay?”

Verse 59

यात्रामारभसे दिष्ट्या प्राप्तकालमरिंदम । पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम्‌ | बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रत:

Wika ni Nārada: “Mabuti nga—O manlulupig ng mga kaaway—na ikaw ay lumalakad sa isang paglusob sa tamang panahon. Yamang naunawaan mo ang ugat ng panganib sa iyong likuran at natiyak ang pasyang humahantong sa tagumpay at hindi sa pagkatalo, at, O dakilang hari, yamang naibigay mo na nang pauna ang sahod ng iyong hukbo, ikaw ay sumusulong upang salakayin ang kaaway.”

Verse 60

कच्चिच्च बलमुख्ये भ्य: परराष्टे परंतप । उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथाहत:,परंतप! शत्रुके राज्यमें जो प्रधान-प्रधान योद्धा हैं, उन्हें छिपे-छिपे यथायोग्य रत्न आदि भेंट करते रहते हो या नहीं?

Wika ni Nārada: “O tagasunog ng mga kaaway, sa loob ng kaharian ng kaaway, ikaw ba’y palihim na nagkakaloob ng mga hiyas at iba pang mahahalagang bagay—sa nararapat na tao, sa tamang sukat at panahon—sa mga pangunahing pinuno ng kanilang lakas-militar?”

Verse 61

कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रिय: । परान्‌ जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान्‌

Wika ni Nārada: “O Pārtha, napagtagumpayan mo ba muna ang iyong sarili—na naging panginoon ng iyong mga pandama—at saka mo lamang ninanais na daigin ang iba, yaong mga kaaway na pabaya at hindi pa napipigil ang kanilang mga pandama?”

Verse 62

कच्चित्‌ ते यास्यतः शत्रून पूर्व यान्ति स्वनुछिता: । साम दानं च भेदश्न दण्डश्व॒ विधिवद्‌ गुणा:

Wika ni Nārada: “Bago ka sumalakay sa mga kaaway, nauuna bang makarating sa kanila, sa wastong paraan, ang iyong mahusay na naipapatupad na mga hakbang—pakikipagkasundo (sāma), pagbibigay o pang-akit (dāna), pagpapabaha-bahagi (bheda), at parusa o lakas (daṇḍa)? Sapagkat ang apat na ito, kapag ginamit ayon sa tuntunin, ay kinakailangang paraan upang mapasailalim ang mga kalaban.”

Verse 63

कच्चिन्मूलं दृढं कृत्वा परान्‌ यासि विशाम्पते । तांश्व॒ विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि

Wika ni Nārada: “O panginoon ng bayan, pinatatatag mo ba muna ang mga saligan ng iyong kaharian bago ka sumalakay sa mga kaaway? Ipinakikita mo ba ang buong tapang upang daigin sila? At, O dakilang hari, matapos silang magapi, patuloy mo ba silang ganap na pinangangalagaan?”

Verse 64

कच्चिदष्टाड्रसंयुक्ता चतुर्विधबला चमू: । बलमुख्यै: सुनीता ते द्विषतां प्रतिवर्धिनी

Wika ni Nārada: “Ang hukbo mo ba—na may labingwalong sangkap at may apat na uri ng lakas—ay mahusay na pinamumunuan ng iyong mga pangunahing kumander, upang lalo itong tumibay laban sa iyong mga kaaway?”

Verse 65

क्या धनरक्षक, द्रव्यसंग्राहक, चिकित्सक, गुप्तचर, पाचक, सेवक, लेखक और प्रहरी--इन आठ अंगों और हाथी, घोड़े, रथ एवं पैदल--इन चारः॑ प्रकारके बलोंसे युक्त तुम्हारी सेना सुयोग्य सेनापतियोंद्वारा अच्छी तरह संचालित होकर शत्रुओंका संहार करनेमें समर्थ होती है? ।।

Tinanong ni Nārada ang hari: “Ang iyong hukbo ba ay maayos ang pagkakaayos at mabisa ang pamumuno—na sinusuportahan ng walong mahahalagang sangay: pag-iingat sa kabang-yaman, pangangalap at pamamahala ng imbakan, panggagamot, paniniktik, pagluluto, mga tagapaglingkod, mga tagasulat, at mga bantay—at pinatitibay ng apat na uri ng lakas: mga elepante, kabayo, karwahe, at impanterya; upang sa ilalim ng karapat-dapat na mga kumander ay ganap nitong mapasuko ang kaaway? At higit pa, O dakilang haring nagpapahirap sa mga kaaway, hindi mo ba pinababayaan ang mga praktikal na hakbang—gaya ng pagputol sa butil ng kaaway at pagsamantala sa panahon ng kagipitan—at sa larangan ng digmaan ay pinabubuwal mo ang mga kalaban?”

Verse 66

कच्चित्‌ स्वपरराष्ट्रेषु बहवो5थधिकृतास्तव । अर्थान्‌ समधितिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम्‌

Sabi ni Nārada: “Mayroon ka bang maraming itinalagang opisyal na naglilibot sa iyong sariling kaharian at maging sa mga kahariang kaaway, na mahusay na tumutupad sa mga layunin ng pamahalaan—gaya ng pagpapanatili ng pagsunod ng mga tao at pangongolekta ng buwis—at na sa pagkakaisa at pagtutulungan ay patuloy na nagbabantay at nagtatanggol sa kaharian at sa iyong panig?”

Verse 67

कच्चिदशभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शनानि च | प्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव

Sabi ni Nārada: “O dakilang hari, ang mga bagay na para sa iyong sariling gamit—pagkain at inumin, mga kasuotan at iba pang dumadampi sa katawan, at ang mga kaaya-ayang pabango—ay binabantayan ba lamang ng mga taong pinagkakatiwalaan at pinahintulutan mo?”

Verse 68

कच्चित्‌ कोषश्न कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम्‌ । आयश्व कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुछित:

Sabi ni Nārada: “Nawa’y ang iyong kabang-yaman at kamalig, ang iyong mga sasakyan, ang pangunahing tarangkahan, ang iyong mga sandata, at ang mga pinagmumulan ng kita ay binabantayan at pinamamahalaan nang wasto ng mga tapat na tagapaglingkod lamang—mga taong deboto sa kanilang panginoon at laging nagsisikap para sa iyong kapakanan?”

Verse 69

कच्चिदा भ्यन्तरेभ्यश्ष बाहो भ्यश्ष विशाम्पते । रक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्व॒ स्वेभ्यो मिथश्व॒ तान्‌

Wika ni Nārada: “O panginoon ng bayan, tinitiyak mo ba muna ang sariling kaligtasan laban sa mga banta na maaaring magmula sa mga tagapaglingkod sa loob at sa mga opisyal sa labas; at pagkaraan ay inaalagaan mo rin ang kaligtasan ng mismong mga lingkod na iyon—sa pamamagitan ng mga kamag-anak na pinagkakatiwalaan at sa pag-aayos ng mga pag-iingat na sila’y magbantayan at magpigil sa isa’t isa? O haring tagapangalaga ng nasasakupan, nananatili ka bang mapagmatyag upang ang sambahayan at pamamahala ay maging ligtas, may disiplina, at malayo sa pagtataksil?”

Verse 70

कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु च । प्रतिजानन्ति पूर्वाह्नि व्ययं व्यसनजं तव

Wika ni Nārada: “May mga tagapaglingkod mo bang nanghihikayat sa iyo, sa oras ng umaga—na siyang panahon para sa matuwid na tungkulin—na sayangin ang iyong oras at yaman sa bisyo gaya ng pag-inom, pagsusugal, mga aliwan, at pakikipaglandian sa mga babae?”

Verse 71

कच्चिदायस्य चार्थेन चतुर्भागेन वा पुनः । पादभागैस्त्रिभिवापि व्यय: संशुद्धयते तव,क्या तुम्हारी आयके एक चौथाई या आधे अथवा तीन चौथाई भागसे तुम्हारा सारा खर्च चल जाता है?

Wika ni Nārada: “Natutugunan ba nang ganap ang gastusin ng iyong sambahayan mula lamang sa isang bahagi ng iyong kita—isang-kapat, o kalahati, o kahit tatlong-kapat—upang ang paggasta’y maging maayos, walang pag-aaksaya at walang pagkakautang?”

Verse 72

कच्चिज्ज्ञातीन्‌ गुरून्‌ वृद्धान्‌ वणिज: शिल्पिन: श्रितान्‌ अभीक्षणमनुगृह्नासि धनधान्येन दुर्गतान्‌

Wika ni Nārada: “Patuloy mo bang ipinakikita ang kagandahang-loob—sa pamamagitan ng pagbibigay ng yaman at butil—sa mga umaasa sa iyo: mga kamag-anak, mga guro, mga nakatatanda, gayundin sa mga mangangalakal, mga artesano, at sa mga nalugmok sa kahirapan?”

Verse 73

कच्चिच्चायव्यये युक्ता: सर्वे गणकलेखका: । अनुतिष्ठ न्ति पूर्वाह्नि नित्यमायं व्ययं तव

Wika ni Nārada: “Ang lahat ba ng tagasulat at tagabilang—na inatasang magtala ng kita at gastos—ay maayos na gumaganap? Araw-araw ba, sa oras ng umaga, inihaharap nila sa iyo ang karaniwang talaan ng iyong mga kita at paglalabas?”

Verse 74

कच्चिदर्थेषु सम्प्रौढान्‌ हितकामाननुप्रियान्‌ । नापकर्षसि कर्मभ्य: पूर्वमप्राप्प किल्बिषम्‌

Tinanong ni Nārada: “Sa mga usaping pang-estado at kayamanan, umiiwas ka ba sa pag-aalis sa tungkulin ng mga opisyal na hinog sa karanasan—mga tapat na nagmamalasakit at mahal mo—kung hindi pa napatutunayang sila’y tunay na nagkasala? Sa ibang salita, iniiwasan mo bang paalisin ang mga lingkod na may kakayahan at katapatan bago masiyasat at matiyak ang kanilang pagkakamali?”

Verse 75

कच्चिद्‌ विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान्‌ | त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत,भारत! तुम उत्तम, मध्यम और अधम श्रेणीके मनुष्योंको पहचानकर उन्हें उनके अनुरूप कार्योंमें ही लगाते हो न?

Wika ni Nārada: “O Bhārata, matapos mong makilala ang mga tao bilang nakahihigit, katamtaman, at mababa, itinatakda mo ba sila sa mga tungkuling angkop sa kani-kanilang kakayahan at likas na ugali?”

Verse 76

कच्चिन्न लुब्धा श्लौरा वा वैरिणो वा विशाम्पते । अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुछिता:

Sabi ni Nārada: “O panginoon ng bayan, hindi mo ba, sa anumang pagkakataon, itinalaga sa iyong mga gawain ang mga taong sakim, magnanakaw, kaaway, o yaong lubos na salat sa karanasang praktikal? Dapat tiyakin ng hari na ang mga di-karapat-dapat ay hindi makakahawak ng tungkuling panghari, sapagkat ang gayong pagtatalaga’y sumisira sa pamamahala at sa dharma mula sa loob.”

Verse 77

कच्चिन्न चौरैरलुब्धैर्वा कुमारै: स्त्रीबलेन वा । त्वया वा पीड्यते राष्ट्र कच्चित्‌ तुष्टाः कृषीवला:

Tinanong ni Nārada: “Hindi ba napipinsala ang iyong kaharian dahil sa mga magnanakaw, mga sakim, mga prinsipe, o mga kababaihan ng angkan ng hari—o maging dahil sa iyo mismo? At ang mga magsasaka ba sa iyong nasasakupan ay nasisiyahan?”

Verse 78

कच्चिद्‌ राष्ट्र तडागानि पूर्णानि च बृहन्ति च । भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका

Sabi ni Nārada: “Sabihin mo—naipatayo ba sa buong kaharian ang malalaking imbakan ng tubig at mga lawa, punô ng tubig at maayos na naipamahagi sa bawat pook? Sapagkat ang pagsasaka’y hindi dapat iasa lamang sa ulan; ang kasaganaan ng isang lupain ay nakasalalay sa planadong patubig at malayong pagtanaw.”

Verse 79

कच्चिन्न भक्त बीजं च कर्षकस्यावसीदति । प्रत्येक च शतं वृद्धया ददास्यृणमनुग्रहम्‌

Tinanong ni Nārada ang hari: “Naiingatan ba laban sa pagkalugi ang bigas na pagkain at binhing itatanim ng magsasaka? At dahil sa habag ng kaharian, nagbibigay ba kayo sa bawat magsasaka ng pautang sa makatarungang tuntunin—upang manatiling buhay ang pagsasaka at hindi mawasak ng mapaniil na pagkakautang?”

Verse 80

कच्चित्‌ स्वनुछिता तात वार्ता ते साधुभिर्जनै: । वार्तायां संश्रितस्तात लोको5यं सुखमेधते

Wika ni Nārada: “Mahal kong anak, sa iyong kaharian, ang nararapat na kabuhayan—pagsasaka, pag-aalaga ng baka, at kalakalan—ay masigasig bang isinasagawa ng mga taong marangal? Sapagkat sa pag-asa sa gayong mga gawaing mapaglikha, ang bayan ay umuunlad at dumarami ang ginhawa.”

Verse 81

कच्चिच्छूरा: कृतप्रज्ञा: पजच पज्च स्वनुछिता: । क्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजज्जनपदे तव

Wika ni Nārada: “O Hari, mabuti ba ang kalagayan ng iyong nasasakupan? Sa bawat nayon ng iyong kaharian, may mga pangkat bang tiglilimang lalaki—matatapang, matatag ang paghatol, at bihasa sa gawain—na nagkakaisa upang tiyakin ang kapakanan at kaligtasan, at isinasagawa nang wasto ang tungkuling-bayan para sa ikabubuti ng lahat?”

Verse 82

कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थ ग्रामा नगरवत्‌ कृता: । ग्रामवच्च कृता: प्रान्तास्ते च सर्वे त्वदर्पणा:

Tinanong ni Nārada: “Upang mapangalagaan ang mga lungsod, ang mga nayon ba’y inayos at binantayan nang kasing-ingat ng mga lungsod mismo? Ang mga pook-hangganan ba’y inaalagaan tulad ng mga nayong nasa loob, na may kapantay na tulong at paglalaan? At ang lahat bang lalawigan, nayon, at bayan ay tapat na naghahandog sa inyo ng nakolektang kita—bilang nararapat na buwis sa maayos na pamamahala?”

Verse 83

कच्चिद्‌ बलेनानुगता: समानि विषमाणि च | पुराणि चौरान्‌ निध्नन्तश्नरन्ति विषये तव,क्या तुम्हारे राज्यमें कुछ रक्षक पुरुष सेना साथ लेकर चोर-डाकुओंका दमन करते हुए सुगम एवं दुर्गम नगरोंमें विचरते रहते हैं?

Wika ni Nārada: “Ang iyong mga tagapagtanggol ba, na may kasamang sandatahang lakas, ay naglilibot sa buong nasasakupan—sa mga pook na madali at sa mga pook na mahirap marating—upang hanapin at supilin ang mga pangkat ng magnanakaw at tulisan na matagal nang namamayani, upang ang bayan ay mamuhay nang ligtas?”

Verse 84

कच्चित्‌ स्त्रिय: सान्त्वयसि कच्चित्‌ ताश्च सुरक्षिता: । कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्‌ गुह्ूं न भाषसे

Wika ni Nārada: “Pinananatili mo bang panatag at nasisiyahan ang mga kababaihan sa pamamagitan ng mapagkalinga at mapagpatahan na pananalita? At sila ba’y ganap na napangangalagaan sa iyong kaharian? Gayunman, umiiwas ka bang magtiwala nang lubos sa kanila, at nagpipigil ka bang magbunyag sa kanila ng anumang lihim na bagay?”

Verse 85

कच्चिदात्ययिकं श्रुत्वा तदर्थमनुचिन्त्य च । प्रियाण्यनुभवउ्छेषे न त्वमन्तःपुरे नृप

Wika ni Nārada: “O hari, kapag nakarinig ka ng masamang balitang nagbabadya ng nalalapit na panganib at paulit-ulit mong pinag-iisipan ang kahulugan nito, hindi ka ba nananatili pa rin sa loob ng mga silid ng palasyo, abala sa mga kaluguran at pagpapakasasa?”

Verse 86

कच्चिद्‌ द्वौ प्रथमौ यामौ रात्रे: सुप्त्वा विशाम्पते । संचिन्तयसि धर्मार्थो याम उत्थाय पकश्षिमे

Wika ni Nārada: “O panginoon ng bayan, natutulog ka ba sa unang dalawang pagbabantay ng gabi, at sa huling pagbabantay ay bumabangon ka upang umupo nang gising at magnilay sa dharma at artha—sa matuwid na tungkulin at sa wastong pamamahala?”

Verse 87

कच्चिदर्थयसे नित्यं मनुष्यान्‌ समलंकृत: । उत्थाय काले कालनज्ञै: सह पाण्डव मन्त्रिभि:

Wika ni Nārada: “O anak ni Pāṇḍu, araw-araw ba’y bumabangon ka sa tamang oras, naliligo at tinutupad ang mga tungkulin, nag-aayos ng kasuotan at palamuti, at—kasama ang mga ministro ng Pāṇḍava na marunong sa panahon at kalagayan—palagiang nagbibigay ng pagdinig sa mga tao at tinutupad ang mga kahilingan ng mga dumudulog?”

Verse 88

कच्चिद्‌ रक्ताम्बरधरा: खड्गहस्ता: स्वलंकृता: । उपासते त्वामभितो रक्षणार्थमरिंदम

Wika ni Nārada: “O manlulupig ng kaaway, may mga mandirigmang nakadamit ng pula, may palamuti, at may hawak na espada ba na nakapaligid sa iyo, nakahandang magbantay para sa iyong pag-iingat?”

Verse 89

कच्चिद्‌ दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशाम्पते । परीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च

Wika ni Nārada: “O panginoon ng bayan, tinatrato mo ba ang mga nararapat parusahan gaya ni Yama, at ang mga karapat-dapat parangalan gaya ni Dharmarāja? At kumikilos ka ba nang wasto matapos ang masusing pagsusuri—sa minamahal man at sa hindi mo kinalulugdan?”

Verse 90

कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा । मानसं वृद्धसेवाभि: सदा पार्थापकर्षसि

Wika ni Nārada: “O anak ni Kuntī, patuloy mo bang iniiwasan ang mga karamdaman ng katawan sa pamamagitan ng gamot o ng mahigpit na disiplina sa pamumuhay? At gayundin, napapawi mo ba ang dalamhati ng isip sa mabuting impluwensiya ng paglilingkod sa mga nakatatanda?”

Verse 91

कच्चिद्‌ वैद्याश्रविकित्सायामष्टाज्ञायां विशारदा: । सुहृदश्चानुरक्ताश्व शरीरे ते हिता: सदा

Wika ni Nārada: “Mayroon ka bang mga manggagamot na bihasa sa walong sangay ng agham ng panggagamot—dalubhasa, mapagkakatiwalaan, at mga kaibigang may paglingap—na laging nakatuon sa iyong kapakanan at walang tigil sa pag-iingat ng iyong kalusugan?”

Verse 92

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्‌ वा मानादू्‌ वापि विशाम्पते । अर्थिप्रित्यर्थिन: प्राप्तानू न पश्यसि कथंचन

Wika ni Nārada: “O panginoon ng bayan, O hari—may pagkakataon bang dahil sa kasakiman, kamangmangan, o pagmamataas ay hindi mo man lamang tinitingnan ang mga lumalapit na namamanhik, o yaong mga nagbabalik upang muling hingin ang kabuhayang minsang ipinagkaloob ng hari? Pinababayaan mo ba sila kapag nakatayo na sa harap mo?”

Verse 93

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्‌ वा विश्रम्भात्‌ प्रणयेन वा । अश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणत्सि वै,कहीं अपने आश्रितजनोंकी जीविकावृत्तिको तुम लोभ, मोह, आत्मविश्वास अथवा आसत्तिसे बंद तो नहीं कर देते?

Wika ni Nārada: “Sabihin mo—may pagkakataon bang dahil sa kasakiman o kamangmangan, o dahil sa labis na pagtitiwala sa sarili o maling paglingap, ay hinahadlangan mo ang kabuhayan at ikinabubuhay ng mga taong umaasa sa iyo?”

Verse 94

कच्चित्‌ पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिन । त्वया सह विरुध्यन्ते परै: क्रीता: कथंचन

Wika ni Nārada: “Tunay bang hindi nagkakaisa laban sa iyo ang mga taga-lungsod at ang mga naninirahan sa iyong kaharian? May paraan bang ginamit ang iyong mga kaaway upang suhulan at bilhin ang kanilang loob, kaya sila’y tumututol sa iyo?”

Verse 95

कच्चिन्न दुर्बल: शत्रुर्बलेन परिपीडित: । मन्त्रेण बलवान्‌ कश्चिदुभाभ्यां च कथंचन

Wika ni Nārada: “Sabihin mo sa akin—may kaaway bang dating mahina, na minsan mong dinurog sa lakas (ngunit hindi pinatay), na ngayo’y sa kung anong paraan ay muling lumakas—sa pamamagitan ng payo at estratehiya, o sa pagsasanib ng payo at lakas-militar—kaya muli siyang nag-aangat ng ulo?”

Verse 96

कच्चित्‌ सर्वेडनुरक्तास्त्वां भूमिपाला: प्रधानत: । कच्चित्‌ प्राणांस्त्वदर्थेषु संत्यजन्ति त्वया55दृता:

Wika ni Nārada: “Ang lahat ba ng mga hari—lalo na ang mga pangunahing pinuno—ay tunay na tapat at deboto sa iyo? At dahil pinarangalan mo sila, handa ba silang isuko maging ang kanilang buhay para sa iyo at sa iyong mga layunin?”

Verse 97

कच्चित्‌ ते सर्वविद्यासु गुणतोअ्डर्चा प्रवर्तते । ब्राह्मणानां च साधूनां तव नैःश्रेयसी शुभा । दक्षिणास्त्वं ददास्येषां नित्यं स्वर्गापवर्गदा:

Tinanong ni Nārada: “Pinananatili mo ba sa iyong puso ang nararapat na paggalang sa lahat ng sangay ng kaalaman, at pinararangalan ang mga ito ayon sa tunay na karapat-dapat? Naglilingkod at sumasamba ka ba sa mga brāhmaṇa at sa mga banal at mararangal—isang mapalad na gawi na humahantong sa iyong pinakamataas na kabutihan? At patuloy mo ba silang binibigyan ng angkop na handog (dakṣiṇā), sapagkat ang pagbibigay na ito’y sinasabing nagkakaloob ng langit at paglaya?”

Verse 98

कच्चिद्‌ धर्मे त्रयीमूले पूर्वराचरिते जनै: । यतमानस्तथा कर्तु तस्मिन्‌ कर्मणि वर्तसे

Wika ni Nārada: “Nagsisikap ka bang sundin ang dharma na ang saligan ay ang tatlong Veda, at isinagawa ng mga tao noong unang panahon? Nanatili ka ba sa landas na iyon—sa gawang naaayon sa dharma—na nagnanais kumilos gaya ng ginawa ng iyong mga ninuno?”

Verse 99

कच्चित्तव गृहेन्नानि स्वादून्यश्रन्ति वै द्विजा: । गुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्ष॑ं सदक्षिणम्‌

Tinanong ni Nārada: “Sa loob ng iyong sambahayan, sa harap mismo ng iyong mga mata, nakikibahagi ba ang mga karapat-dapat na brāhmaṇa—puspos ng mabubuting katangian—sa masarap at nakabubuting pagkain? At matapos ang kainan, sila ba’y nararapat na pinararangalan sa mga handog (dakṣiṇā) sa ilalim ng iyong pangangasiwa?”

Verse 100

कच्चित्‌ क्रतूनेकचित्तों वाजपेयांश्व सर्वश: । पुण्डरीकांश्व कार्त्स्येन यतसे कर्तुमात्मवान्‌

Wika ni Nārada: “Napapasailalim mo ba ang iyong isip at ginagawa itong iisang-tuon, at sa buong tatag ay nagsisikap kang ganap na maisagawa ang lahat ng mga handog na ritwal—gaya ng Vājapeya at Puṇḍarīka—sa kabuuan ng kanilang tuntunin?”

Verse 101

कच्चिज्ज्ञातीन्‌ गुरून्‌ वृद्धान्‌ दैवतांस्तापसानपि । चैत्यांश्व॒ वृक्षान्‌ कल्याणान्‌ ब्राह्मणांश्न नमस्यसि

Sabi ni Nārada: “Iginagalang mo ba nang nararapat ang iyong mga kamag-anak, ang mga guro, at ang mga kagalang-galang na matatanda—gayundin ang mga diyos at mga ascetic? At nagbibigay-galang ka rin ba sa mga banal na dambana at sa mga mapalad na punongkahoy, at sa mga brāhmaṇa na pinagmumulan ng kagalingan?”

Verse 102

कच्चिच्छोको न मन्युर्वा त्वया प्रोत्पाद्यतेडनघ । अपि मड़लहस्तश्न जनः पाश्वे नु तिष्ठति

Sabi ni Nārada: “O haring walang dungis, nagiging sanhi ka ba kailanman ng dalamhati o poot sa puso ng sinuman? At sa iyong tabi, may tao bang laging nakahandang tumindig, tangan ang mga bagay na mapalad—nag-aasikaso sa iyo sa mabubuting palatandaan?”

Verse 103

कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वत्तिरेषा च तेडनघ । आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी

Sabi ni Nārada: “O ikaw na walang kasalanan, ganyan ba tunay ang iyong pag-unawa, at ang iyong pamumuhay ba’y kaayon nito? Sapagkat ang isip at gawi na nakahanay sa dharma ay nagbibigay-buhay at nagdudulot ng dangal, at wasto nitong natatanaw at natutupad ang mga layunin ng dharma, yaman, at pagnanasa.”

Verse 104

एतया वर्तमानस्य बुद्धया राष्ट्र न सीदति । विजित्य च महीं राजा सो>त्यन्तसुखमेधते

Wika ni Nārada: “Kapag ang isang pinuno ay kumikilos ayon sa ganitong matalinong payo, hindi nalulugmok sa kapahamakan ang kanyang kaharian. Matapos mapagtagumpayan ang buong daigdig, ang haring iyon ay umuunlad araw-araw, namamayagpag sa pinakamataas na kaligayahan—sapagkat ang kanyang pamamahala ay ginagabayan ng wastong paghatol, hindi ng bugso ng damdamin.”

Verse 105

कच्चिदार्यों विशुद्धात्मा क्षारितश्नौरकर्मणि । अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद्‌ वध्यते शुचि:

Wika ni Nārada: “Sabihin mo—may nangyari na ba sa iyong nasasakupan na ang isang marangal at dalisay ang puso, bagaman walang sala, ay pinaratangan ng pagnanakaw ng mga mangmang na opisyal na umiiwas sa mga pantas na bihasa sa batas at śāstra; at pagkatapos, dahil sa kasakiman sa kanyang yaman, ay inagaw nila ang lahat, at sa pagnanasa pa sa higit na yaman, pinapatay pa nila ang taong walang dungis at matuwid?”

Verse 106

दुष्टो गृहीतस्तत्कारी तज्ज्ैर्दृष्ट: सकारण: । कच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ

Wika ni Nārada: “O bantog sa mga tao, kung ang isang masamang magnanakaw ay nahuli sa mismong paggawa—nakita ng mga nakaaalam ng katotohanan, may malinaw na dahilan at patunay—hindi siya pinalalaya dahil sa kasakiman sa yaman, hindi ba? May pagkakataon bang pinakakawalan ang gayong salarin dahil sa suhol o pagnanasa sa ari-arian?”

Verse 107

उत्पन्नान्‌ कच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत | अर्थान्‌ न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता जनै:

Wika ni Nārada: “O Bhārata, nangyayari ba na ang iyong mga ministro, dahil sa udyok ng mga mapanirang-dila at tagapagsulsol, ay nawawalan ng paghatol at tinitingnan ang yamang biglang lumitaw sa maikling panahon—sa mayaman man o sa dukha—sa maling pananaw, at inaakalang galing iyon sa pagnanakaw o sa iba pang masamang gawain?”

Verse 108

नास्तिक्यमनृतं क्रोध॑ प्रमादं दीर्घसूत्रताम्‌ । अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पज्चवृत्तिताम्‌ । एकचिन्तनमर्थानामनर्थजैश्व चिन्तनम्‌

Wika ni Nārada: “O Yudhiṣṭhira, itinatakwil mo ba ang mga kapintasan na sumisira sa paghahari—ang kawalang-pananalig at pagtanggi sa kaayusang moral (dharma), kasinungalingan, galit, kapabayaan, pagpapaliban, pag-iwas sa samahan at payo ng mga pantas, katamaran, pagkalulong sa ligaya ng limang pandama, pagdadalamhati at pag-iisip mag-isa tungkol sa mga usaping-estado, at pakikipagsangguni sa mga hangal na hindi nauunawaan ang patakaran at mga ibubunga nito? Maging ang mga haring matibay ang pagkakaugat ng kaharian ay napapahamak dahil sa gayong mga depekto.”

Verse 109

निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्‌ | मड़लाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः

Wika ni Nārada: “O Yudhiṣṭhira, iniiwasan mo ba ang mga kapintasan ng paghahari—ang hindi pagsisimula sa bagay na matibay nang napagpasyahan; ang hindi pag-iingat sa lihim na payo; ang pagpapabaya sa mga mapalad na ritwal at mga pagdiriwang na pampubliko na nagpapatibay ng loob at ng pagiging lehitimo; at ang sabay-sabay na pagbangon upang kumilos (o tumugon) sa lahat ng panig? Kahit ang mga haring ang kaharian ay tila malalim na ang ugat ay maaaring mapahamak dahil sa mga ganitong depekto, sapagkat pinahihina nito ang pasya, inilalantad ang estratehiya, winawasak ang tiwala ng bayan, at pinaghihiwa-hiwalay ang lakas.”

Verse 110

कच्चित्व॑ं वर्जयस्येतान्‌ राजदोषांश्षतुर्दश । प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूलापि पार्थिवा:

Wika ni Nārada: “Tunay bang iniiwasan mo ang labing-apat na kapintasan ng paghahari—yaong mga pagkukulang na, sa karaniwan, ay nagpapabagsak maging sa mga haring wari’y matatag na ang ugat ng kapangyarihan?”

Verse 111

कच्चित्‌ ते सफला वेदा: कच्चित्‌ ते सफलं धनम्‌ । कच्चित्‌ ते सफला दारा: कच्चित्‌ ते सफलं श्रुतम्‌

Wika ni Nārada: “Namumunga ba nang tunay ang iyong mga Veda? Ang iyong yaman ba’y nagagamit sa nararapat? Namumunga ba ang iyong pag-aasawa at buhay-sambahayan? At ang iyong pagkatuto—ang iyong narinig at pinag-aralan—nagiging mabisa ba?”

Verse 112

युधिछिर उवाच कथं वै सफला वेदा: कथं वै सफलं धनम्‌ | कथं वै सफला दारा: कथं वै सफल श्रुतम्‌

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “O banal na ṛṣi, sa paanong paraan namumunga ang mga Veda? Sa paanong paraan nagiging mabunga ang yaman? Sa paanong paraan itinuturing na mabunga ang isang asawa (at buhay-mag-asawa)? At sa paanong paraan namumunga ang pagkatuto—ang narinig at pinag-aralan?”

Verse 113

नारद उवाच अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम्‌ | रतिपुत्रफला दारा: शीलवृत्तफलं श्रुतम्‌

Wika ni Nārada: “O Hari, ang mga Veda ay nagkakabunga sa pamamagitan ng ritwal na Agnihotra. Ang yaman ay nagkakaroon lamang ng saysay kapag ginagamit sa pagbibigay at sa wastong pag-enjoy. Ang asawa ay namumunga sa pagkakasundo ng mag-asawa at sa pagkakaroon ng mga anak na lalaki. At ang pagkatuto (kaalamang pangkasulatan) ay namumunga sa mabuting asal at matuwid na pamumuhay.”

Verse 114

वैशम्पायन उवाच एतदाख्याय स मुनिर्नारदो वै महातपा: । पप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: Matapos maisalaysay iyon, ang dakilang ermitanyong si Nārada, na bantog sa matinding pag-aayuno at pagninilay, ay nagpatuloy na magtanong pa kay Yudhiṣṭhira na may pusong matuwid sa dharma.

Verse 115

नारद उवाच कच्चिदभ्यागता दूराद्‌ वणिजो लाभकारणात्‌ । यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्क शुल्कोपजीविभि:

Sabi ni Nārada: “O Hari, dumarating ba mula sa malalayong lupain ang mga mangangalakal upang maghanap ng tubo? At ang iyong mga kawani na nabubuhay sa paniningil ng buwis at singil sa daan—naniningil ba sila nang eksakto ayon sa itinakda, at hindi lumalabis?”

Verse 116

कच्चित्‌ ते पुरुषा राजन पुरे राष्ट्रे च मानिता: । उपानयन्ति पण्यानि उपधाभिरवज्चिता:

Sabi ni Nārada: “O Hari, iginagalang ba sa iyong lungsod at sa buong kaharian ang iyong mga tao—lalo na ang mga mangangalakal? Nakapagdala ba sila ng mga paninda para ipagbili nang hindi nadadaya ng mga pakana at pandaraya (ng iyong mga opisyal)?”

Verse 117

कच्चिच्छृूणोषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिर: । नित्यमर्थविदां तात यथाधर्मार्थदर्शिनाम्‌

Sabi ni Nārada: “Anak, palagi mo bang pinakikinggan ang mga salita ng matatanda—mga salitang nakaugat sa dharma at artha—mula sa mga tunay na nakauunawa ng kasaganaan at malinaw na nakakakita ng tama at kapaki-pakinabang?”

Verse 118

कच्चित्‌ ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु च । धर्मार्थ च द्विजातिभ्यो दीयेते मधुसर्पिषी

Sabi ni Nārada: “Sabihin mo sa akin—ang ani ng iyong pagsasaka, ang yaman mula sa mga baka, at ang mga bulaklak at prutas sa iyong lupain, nagagamit ba nang wasto? At alang-alang sa dharma, nagbibigay ka ba sa mga ‘dalawang ulit isinilang’ (mga Brahmin) ng nararapat na handog—pulot at ghee (at iba pang masustansiyang kaloob)?”

Verse 119

द्रव्योपकरणं किंचित्‌ सर्वदा सर्वशिल्पिनाम्‌ । चातुर्मास्यावरं सम्यड नियतं सम्प्रयच्छसि

Wika ni Nārada: “O hari, palagi mo bang maayos at ayon sa tuntunin na pinagkakalooban ang lahat ng mga artesano ng ilang suplay ng materyales at mga kasangkapan—nakatakda sa batas at sapat man lamang para sa apat na buwang panahon—upang magpatuloy ang kanilang gawain nang walang pagkaantala?”

Verse 120

कच्चित्‌ कृतं विजानीषे कर्तारें च प्रशंससि । सतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन्‌

Wika ni Nārada: “O dakilang hari, natatanto mo ba kapag may gumawa sa iyo ng kabutihan? Pinupuri mo ba ang gumawa, at—habang pinararangalan siya—ipinapakita mo ba ang iyong pasasalamat sa pamamagitan ng nararapat na paggalang at pagpupugay sa gitna ng kapulungang hitik sa mga mararangal na tao?”

Verse 121

कच्चित्‌ सूत्राणि सर्वाणि गृह्नासि भरतर्षभ । हस्तिसूत्रा श्वसूत्राणि रथसूत्राणि वा विभो

Wika ni Nārada: “O pinakamapangyarihan sa angkan ng Bharata, masikap mo bang pinag-aaralan at tinatandaan ang lahat ng maiikling kasulatang naglalahad ng mga tuntuning praktikal—gaya ng mga manwal tungkol sa elepante, sa kabayo, at sa karwahe? O makapangyarihan, pinananatili mo ba ang mga disiplinang ito sa palagiang pagsasanay?”

Verse 122

कच्चिदशभ्यस्यते सम्यग गृहे ते भरतर्षभ । धनुर्वेदस्य सूत्र वै यन्त्रसूत्रं च नागरम्‌,भरतकुलभूषण! क्‍या तुम्हारे घरपर धरनुर्वेदसूत्र, यन्त्रसूत्रन और नागरिक सूत्रका अच्छी तरह अभ्यास किया जाता है?

Wika ni Nārada: “O toro sa mga Bharata, napapanatili ba nang wasto sa iyong sambahayan ang disiplinadong pagsasanay—kapwa sa mga sutra ng Dhanurveda, ang agham ng pana at pakikidigma, at sa mga teknikal na manwal tungkol sa mga kasangkapan at makina, gayundin sa mga sutra tungkol sa asal at pamumuhay sa lungsod? O palamuti ng angkan ng Bharata, mahusay bang isinasagawa ang mga sangay ng kaalamang ito sa iyong tahanan?”

Verse 123

कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मुदण्डश्व॒ तेडनघ । विषयोगास्तथा सर्वे विदिता: शत्रुनाशना:

Wika ni Nārada: “O walang dungis, natutuhan mo na ba ang lahat ng sandata—yaong ginagamit sa lakas ng mga mantra—gayundin ang mga disiplinang pinahihintulutan ng Veda tungkol sa pagpaparusa at pagpigil? At batid mo rin ba ang bawat paraan ng paggamit ng lason na pumupuksa sa mga kaaway?”

Verse 124

कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्व व्यालभयात्‌ तथा । रोगरक्षो भयाच्चैव राष्ट्र स्‍वं परिरक्षसि,क्या तुम अग्नि, सर्प, रोग तथा राक्षसोंके भयसे अपने सम्पूर्ण राष्ट्रकी रक्षा करते हो?

Tinanong ni Nārada: “Naiingatan mo ba nang wasto ang sarili mong kaharian—laban sa takot sa apoy, laban sa takot sa lahat ng makamandag na nilalang, at gayundin laban sa takot sa sakit at sa mga rākṣasa?”

Verse 125

कच्चिदन्धांश्व मूकां श्व पड्डून्‌ व्यज्ञानबान्धवान्‌ । पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि

Sinabi ni Nārada: “O nakaaalam ng dharma, inaaruga mo ba, gaya ng isang ama, ang mga bulag, pipi, pilay, at yaong mga walang kamag-anak o masasandalan—maging ang mga tumalikod na sa daigdig, ang mga renunciante, ay inaalagaan mo rin ba?”

Verse 126

षडनर्था महाराज कच्चित्‌ ते पृष्ठतः कृता: । निद्रा55लस्यं भयं क्रोधोमार्दवं दीर्घसूत्रता

Sinabi ni Nārada: “O dakilang hari, tunay bang naiwaksi mo na ang anim na ugat ng kapahamakan—ang antok na dulot ng kapabayaan, ang katamaran, ang takot, ang galit, ang labis na paglalambot kapag kailangan ang katatagan, at ang pagpapaliban?”

Verse 127

वैशम्पायन उवाच ततः कुरूणामृषभो महात्मा श्र॒ुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्य । प्रणम्य पादावभिवाद्य तुष्टो राजाब्रवीन्नारदं देवरूपम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, ang dakilang-loob na pinakadakila sa mga Kuru, nang marinig ang mga salita ng pinakamarangal na Brāhmaṇa, ay yumukod sa kanyang mga paa at nagbigay-galang nang may paggalang. Nalugod, nagsalita ang hari kay Nārada, na nagpakita sa anyong maka-diyos.

Verse 128

वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! कुरुश्रेष्ठ महात्मा राजा युधिष्ठिरने ब्रह्माके पुत्रोंमें श्रेष्ठ नारदजीका यह वचन सुनकर उनके दोनों चरणोंमें प्रणाम एवं अभिवादन किया और अत्यन्त संतुष्ट हो देवस्वरूप नारदजीसे कहा ।।

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O devarṣi, gagawin ko nang ganap ang ayon sa iyong itinuro. Tunay, sa iyong pangaral ay lalo pang lumago ang aking pag-unawa.” Pagkasabi nito, kumilos ang hari ayon doon; at sa mismong asal na iyon, natamo niya ang paghahari sa daigdig na napapaligiran ng karagatan.

Verse 129

नारद उवाच एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे । स विहृत्येह सुसुखी शक्रस्यैति सलोकताम्‌

Wika ni Narada: Ang haring namumuhay sa ganitong paraan—matatag na nagtatanggol sa apat na varṇa (at sa mga tungkulin ng varṇa at āśrama)—ay nagtatamasa ng dakilang ligaya sa mundong ito; at matapos mamuhay nang marangal dito, nararating niya ang kaparehong daigdig ni Śakra (Indra).