Shloka 65
Adhyāya 45 — Duryodhana’s Distress, Śakuni’s Counsel, and the Summons for Dyūta
अप्रमत्त: स्थितो नित्यं प्रजा: पाहि विशाम्पते । पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजा:
apramattaḥ sthito nityaṁ prajāḥ pāhi viśāmpate | parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ, anyonyaṁ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhān prati |
Sinabi ni Vaiśampāyana: “O panginoon ng mga tao, manatili kang laging mapagmatyag at matatag, at ingatan mo ang iyong mga nasasakupan. Kung paanong ang mga nilalang ay umaasa sa ulap ng ulan, ang mga ibon ay umaasa sa malaking punò, at ang mga diyos ay umaasa kay Sahasrākṣa (Indra) bilang sandigan, gayon din ang lahat ng kamag-anak at umaasa ay tumitingin sa iyo para sa kabuhayan at katiwasayan.” Pagkasabi nito sa isa’t isa, sina Kṛṣṇa at Yudhiṣṭhira ay nagpaalam sa isa’t isa at nagtungo sa kani-kanilang tahanan.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches rājadharma: a ruler must remain constantly vigilant and steadfast, protecting the people. The king is portrayed as a life-supporting refuge—like rain for creatures and a great tree for birds—so negligence in governance harms the dependent community.
Vaiśampāyana narrates a concluding exchange of counsel: Kṛṣṇa and Yudhiṣṭhira speak about the king’s duty to protect and sustain dependents; then they respectfully take mutual leave and depart to their own residences.