Shloka 4
नकुलस्य प्रतीची-दिग्विजयः
Nakula’s Conquest of the Western Quarter
ततः स गण्डकाउछूरो विदेहान् भरतर्षभ:,महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना । हस्त्यश्वरथपूर्णेन दंशितेन प्रतापवान् २ ।। वृतो भरतशार्टूलो द्विषच्छोकविवर्द्धन: । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इसी समय शत्रुओंका शोक बढ़ानेवाले भरतवंशशिरोमणि महाप्रतापी एवं पराक्रमी भीमसेन भी धर्मराजकी आज्ञा ले, शत्रुके राज्यको कुचल देनेवाली और हाथी, घोड़े एवं रथसे भरी हुई, कवच आदिसे सुसज्जित विशाल सेनाके साथ पूर्व दिशाको जीतनेके लिये चले वहाँसे आगे जाकर उन भरतवंशशिरोमणि शूर-वीर भीमने गण्डक (गण्डकी नदीके तटवर्ती) और विदेह (मिथिला) देशोंको थोड़े ही समयमें जीतकर दशार्ण देशको भी अपने अधिकारमें कर लिया। वहाँ दशार्णनरेश सुधर्माने भीमसेनके साथ बिना अस्त्र-शस्त्रके ही महान् युद्ध किया। उन दोनोंका वह मल्लयुद्ध रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
tataḥ sa gaṇḍakaucchūro videhān bharatarṣabhaḥ, mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā | hasty-aśva-ratha-pūrṇena daṃśitena pratāpavān || vṛto bharataśārṭūlo dviṣacchoka-vivardhanaḥ |
Wika ni Vaiśaṃpāyana: Pagkaraan nito, ang makapangyarihang “toro ng mga Bharata” ay sumulong laban sa lupain ng Gaṇḍaka at sa mga Videha. Napaliligiran siya ng napakalaking hukbong wari’y gulong ng digmaan na dumudurog sa mga kahariang kaaway, punô ng elepante, kabayo, at karwahe, at ganap na may sandata at baluti; sa kanyang pag-usad, lalo niyang pinalalalim ang dalamhati ng mga kaaway.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames military expansion as an extension of royal duty (rājadharma): force is organized, disciplined, and directed toward political objectives—subduing hostile realms—rather than portrayed as personal violence. It highlights the ethical ideal that a kṣatriya’s power should operate under command and for the stability of the kingdom.
Vaiśaṃpāyana describes a leading Bharata warrior marching with a large, fully equipped army—elephants, horses, and chariots—to subdue the Gaṇḍaka region and the Videhas, thereby causing fear and grief among enemies as part of a broader campaign of conquest.