Shloka 63
कृष्णेन अर्जुनस्य प्रोत्साहनम् — Kṛṣṇa’s Exhortation to Arjuna
Prelude to Karṇa’s Slaying
नागाश्च समरे उयड़ं ममृदु: शीघ्रगा नृप । हाथी हाथियोंसे भिड़कर एक-दूसरेको संताप देने लगे। उस समरांगणमें घोड़े घोड़ों
sañjaya uvāca | nāgāś ca samare yuddhe mṛdūḥ śīghragā nṛpa | hastī hastibhir āhūya parasparaṃ santāpayām āsuḥ | tatra samaraṅgaṇe aśvā aśvaiḥ rathino rathibhiḥ padātayaḥ padātibhiḥ samūhāś ca aśvasamudāyā rathāś ca hastinaś ca mardayām āsuḥ | nareśvara! evaṃ rathino hastinaś ca aśvān ca tathā śīghragā hastinaḥ tasmin yuddhasthale hastisenāyā anyān trīn aṅgān api ruroduḥ |
Sinabi ni Sañjaya: “O hari, sa labanan ay ang mga elepanteng mabilis sumalakay ay sumiksik laban sa ibang elepante at nagdulot ng pighati sa isa’t isa. Sa larangang iyon, ang mga kabayo’y nagbanggaan sa mga kabayo, ang mga mandirigmang nasa karwahe sa kapwa mandirigmang nasa karwahe, at ang mga kawal na naglalakad sa kapwa pangkat ng naglalakad; ang mga pulutong ng kabalyeriya, mga karwahe, at mga elepante ay dumurog at yumurak sa paligid. Kaya, O panginoon ng mga tao, ang mga mandirigmang nasa karwahe ay sumalakay sa mga elepante at kabayo, at ang mga elepanteng mabilis kumilos, sa gitna mismo ng sagupaan, ay yumurak sa tatlong iba pang sangay—kabalyeriya, karwahe, at impanteriya—hanggang ang maayos na ayos ng hukbo ay matunaw sa paglipol ng isa’t isa.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war collapses orderly formations into indiscriminate mutual harm: even the structured fourfold army (elephants, chariots, cavalry, infantry) becomes a scene of trampling and torment, highlighting the ethical cost and dehumanizing momentum of battle.
Sanjaya describes the melee: elephants collide with elephants; horses, charioteers, and infantry engage their counterparts; and the fast-charging elephants end up trampling not only enemies but also the other arms of the army, intensifying confusion and destruction on the battlefield.