Adhyaya 4

Verse 1

चतुथों5 ध्याय: धृतराष्ट्रका शोक और समस्त स्त्रियोंकी व्याकुलता वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोअम्बिकासुतः । शोकस्यान्तमपश्यन्‌ वै हतं मेने सुयोधनम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Nang marinig ito, O Hari, si Dhṛtarāṣṭra—ang anak ni Ambikā—na hindi makita ang wakas ng kanyang dalamhati, ay tunay na nagpasya sa isip na si Suyodhana ay napatay na.”

Verse 2

तस्मिन्‌ निपतिते भूमौ विह्नलले राजसत्तमे

Nang siya’y bumagsak sa lupa, O pinakamainam sa mga hari, siya’y nakahandusay doon na lugmok at litó—isang larawang nagpapakita kung gaano kabilis ibinababa ang pagmamataas ng mga mandirigma sa bigat ng dharma at sa kaguluhan ng digmaan.

Verse 3

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें संजयवाक्य नामक तीसरा अध्याय पूरा हुआ,स शब्द: पृथिवीं कृत्स्नां पूरयामास सर्वश: रोदनका वह शब्द वहाँके समूचे भूमण्डलमें व्याप्त हो गया। भरतकुलकी स्त्रियाँ अत्यन्त घोर शोक-समुद्रमें डूब गयीं, उनका चित्त अत्यन्त उद्विग्न हो गया और वे दुःख- शोकसे कातर हो फूट-फूटकर रोने लगीं

Sa gayon nagwakas ang ikatlong kabanata ng Karṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, na tinatawag na “Pananalita ni Sañjaya.” Ang tunog na iyon—panaghoy at pagdadalamhati—ay pumuno sa buong daigdig sa lahat ng dako, lumaganap sa sangkalupaan. Ang mga babae ng angkang Bharata ay lumubog sa nakapanghihilakbot na dagat ng dalamhati; yumanig nang marahas ang kanilang isipan, at sa bigat ng pighati at sakit, sila’y bumigay at humagulgol nang malakas.

Verse 4

शोकार्णवे महाघोरे निमग्ना भरतस्त्रिय: । रुरुदुर्दु:खशोकार्ता भृशमुद्विग्नचेतस:,रोदनका वह शब्द वहाँके समूचे भूमण्डलमें व्याप्त हो गया। भरतकुलकी स्त्रियाँ अत्यन्त घोर शोक-समुद्रमें डूब गयीं, उनका चित्त अत्यन्त उद्विग्न हो गया और वे दुःख- शोकसे कातर हो फूट-फूटकर रोने लगीं इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि धृतराष्ट्रशोको नाम चतुर्थोडध्याय:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang mga babae ng angkang Bharata ay lumubog sa nakapanghihilakbot na dagat ng dalamhati. Yumanig nang marahas ang kanilang isipan; nilamon ng pighati at pagdurusa, sila’y humagulgol nang mapait at di-mapigil—kaya’t ang panaghoy ay lumaganap sa buong daigdig.

Verse 5

राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ । निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्यन्त:पुराणि च,भरतभूषण! गान्धारी देवी राजा धृतराष्ट्रके समीप आकर बेहोश हो भूमिपर गिर गयीं। अन्तःपुरकी सारी स्त्रियोंकी यही दशा हुई

Sinabi ni Vaiśampāyana: O toro sa mga Bharata, nang lumapit si Gāndhārī sa hari, siya’y bumagsak sa lupa na walang malay; gayundin ang lahat ng kababaihan sa loob ng palasyo. Ipinahihiwatig ng taludtod na ang pagkabigla sa bunga ng digmaan ay lumalamon maging sa sambahayang maharlika, at inilalantad ang halagang pantao na kasunod ng adharma at ng paglalabang magkakapatid.

Verse 6

ततस्ता: संजयो राजन्‌ समाश्चवासयदातुरा: । मुहामाना: सुबहुशो मुञ्चन्त्यो वारि नेत्रजम्‌,राजन! तब संजयने नेत्रोंसे आँसूओंकी धारा बहाती हुई राजमहलकी उन बहुसंख्यक महिलाओंको, जो आतुर एवं मूर्च्छित हो रही थीं, धीरे-धीरे धीरज बँधाया

Pagkaraan, O Hari, unti-unting inaliw ni Sañjaya ang mga babaeng nasa sambahayang maharlika na nababalisa—paulit-ulit na nahihimatay at nilalamon ng dalamhati—habang dumadaloy ang luha mula sa kanilang mga mata. Sa gitna ng kapahamakan ng digmaan, ang kanyang ginawa’y isang makataong pagpipigil: pinatatatag ang mga nagdurusa at ibinabalik ang pagpipigil sa sarili kapag ang pighati’y nagbabanta sa tungkulin at kaayusan.

Verse 7

समाश्चस्ताः स्त्रियस्तास्तु वेपमाना मुहुर्मुहुः | कदल्य इव वातेन धूयमाना: समन्ततः,आश्वासन पाकर भी वे स्त्रियाँ चारों ओरसे वायु-द्वारा हिलाये जाते हुए केलेके वृक्षोंकी भाँति बारंबार काँप रही थीं

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang mga babaeng iyon, na nagtipon-tipon, ay patuloy na nanginginig nang paulit-ulit—inaalog ng hangin sa lahat ng panig, na wari’y mga punong saging na umiindayog sa bugso. Ipinapakita ng larawang ito ang kawalang-laban at marupok na kalagayan ng mga di-nakikidigma sa gitna ng ligalig at pangambang dulot ng digmaan.

Verse 8

राजानं विदुरश्नापि प्रज्ञाचक्षुषमी श्वरम्‌ । आश्वासयामास तदा सिज्चंस्तोयेन कौरवम्‌,तत्पश्चात्‌ विदुरने भी ऐश्वर्यशाली कुरुवंशी प्रज्ञाचक्षु राजा धृतराष्ट्रकरे ऊपर जल छिड़ककर उन्हें होशमें लानेकी चेष्टा की

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, si Vidura man ay nagsikap ding aliwin ang hari—si Dhṛtarāṣṭra, ang marangal na panginoon ng mga Kaurava na bagama’t bulag ang katawan ay may panloob na pagtanaw—at winisikan siya ng tubig upang siya’y magkamalay at tumatag. Ipinakikita ng tagpong ito ang mahabaging tungkulin ni Vidura: kahit sa gitna ng pagbagsak ng dangal at asal na dulot ng digmaan, kumikilos siya upang ibalik ang pagpipigil at gabayan ang pinuno tungo sa linaw ng isip at pagpipigil-sa-sarili.

Verse 9

स लब्ध्वा शनकै: संज्ञां ताश्च दृष्टवा स्त्रियो नृप: । उन्मत्त इव राजेन्द्र स्थितस्तूष्णीं विशाम्पते,राजेन्द्र! प्रजानाथ! धीरे-धीरे होशमें आनेपर धृतराष्ट्र अपने घरकी स्त्रियोंको वहाँ उपस्थित जान पागलके समान चुपचाप बैठे रह गये

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang unti-unting magkamalay ang hari at makita ang mga babae ng kanyang sambahayan na naroon, nanatili siyang tahimik—na wari’y nawalan ng ulirat—nilamon ng dalamhati at pagkabigla, O panginoon ng mga hari, O tagapamahala ng bayan.

Verse 10

ततो ध्यात्वा चिरं काल॑ नि:श्वस्य च पुन: पुन: । स्वान्‌ पुत्रान्‌ गर्हयामास बहु मेने च पाण्डवान्‌,तदनन्तर दीर्घकालतक चिन्ता करनेके पश्चात्‌ वे बारंबार लंबी साँस खींचते हुए अपने पुत्रोंकी निन्दा और पाण्डवोंकी अधिक प्रशंसा करने लगे

Pagkaraan, matapos magmuni nang matagal at paulit-ulit na humugot ng malalalim na buntong-hininga, sinimulan niyang sawayin ang sarili niyang mga anak at lubhang pahalagahan ang mga Pāṇḍava—isang panloob na pagtutuos ng budhi na sumisibol sa gitna ng bigat ng digmaan at mga bunga nito.

Verse 11

गर्हयंश्चात्मनो बुद्धि शकुने: सौबलस्य च । ध्यात्वा तु सुचिरं काल॑ वेपमानो मुहुर्मुहु:,उन्होंने अपनी और सुबलपुत्र शकुनिकी बुद्धिको भी कोसा। फिर बहुत देरतक चिन्तामग्न रहनेके पश्चात्‌ वे बारंबार काँपने लगे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Habang sinisisi niya ang sarili niyang paghatol at pati ang kay Śakuni, anak ni Subala, nanatili siyang lubhang nakalubog sa pag-iisip nang matagal; at pagkaraan, muli’t muli siyang nanginig—isang panlabas na tanda ng pagsisisi at masamang pangitain sa gitna ng pagbagsak ng dangal na humantong sa digmaan.

Verse 12

संस्तभ्य च मनो भूयो राजा धैर्यसमन्वित: । पुनर्गावल्‍गर्णिं सूतं पर्यपृच्छत संजयम्‌,फिर मनको किसी तरह स्थिर करके राजाने धैर्य धारण किया और गवल्गणके पुत्र सारथि संजयसे इस प्रकार पूछा--

Pagkaraan, muling pinatatag ng hari ang kanyang isip at tinipon ang kanyang tapang; saka niya muling tinanong si Sañjaya—ang tagapagmaneho ng karwahe, anak ni Gāvalgaṇa—upang marinig pa ang mga nagaganap na pangyayari.

Verse 13

यत्‌ त्वया कथितं वाक्‍्यं श्रुतं संजय तन्‍्मया । कच्चिद्‌ दुर्योधन: सूत न गतो वै यमक्षयम्‌,“संजय! तुमने जो बात कही है, वह तो मैंने सुन ली, किंतु एक बात बताओ। निरन्तर विजयकी इच्छा रखनेवाला मेरा पुत्र दुर्योधन अपनी विजयसे निराश हो कहीं यमराजके लोकमें तो नहीं चला गया? संजय! तुम इस कही हुई बातको भी फिर यथार्थरूपसे कह सुनाओ'

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Sañjaya, narinig ko na ang mga salitang sinabi mo. Ngunit sabihin mo ito: si Duryodhana—na laging uhaw sa tagumpay—nagpadaig ba sa kawalang-pag-asa at naparoon sa di-nasisirang kaharian ni Yama (ibig sabihi’y namatay)? Sañjaya, isalaysay mong muli, nang tapat at ganap, ang iyong sinabi.”

Verse 14

जये निराश: पुत्रो मे सततं जयकामुक: । ब्रूहि संजय तत्त्वेन पुनरुक्तां कथामिमाम्‌,“संजय! तुमने जो बात कही है, वह तो मैंने सुन ली, किंतु एक बात बताओ। निरन्तर विजयकी इच्छा रखनेवाला मेरा पुत्र दुर्योधन अपनी विजयसे निराश हो कहीं यमराजके लोकमें तो नहीं चला गया? संजय! तुम इस कही हुई बातको भी फिर यथार्थरूपसे कह सुनाओ'

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Sañjaya, narinig ko na ang sinabi mo; ngunit sabihin mo muli nang tapat. Ang aking anak—na laging uhaw sa tagumpay—nawalan ba ng pag-asa sa pananaig at naparoon sa kaharian ni Yama? Ulitin mo ang salaysay na ito, gaya ng tunay na nangyari.”

Verse 15

एवमुक्तो5ब्रवीत्‌ सूतो राजानं जनमेजय । हतो वैकर्तनो राजन्‌ सह पुत्रर्महारथ:

Nang masabihan nang gayon, sumagot ang tagapagmaneho sa Haring Janamejaya: “O Hari, si Vaikartana (Karna), ang dakilang mandirigmang maharathi, ay napatay—kasama ang kanyang mga anak.”

Verse 16

विह्वल: पतितो भूमौ नष्टचेता इव द्विप: । वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज! यह सुनकर अम्बिकानन्दन धृतराष्ट्रने यह मान लिया कि अब दुर्योधन भी मारा ही गया। उन्हें अपने शोकका कहीं अन्त नहीं दिखायी देता था। वे अचेत हुए हाथीके समान व्याकुल होकर पृथ्वीपर गिर पड़े,भ्रातृभिश्न महेष्वासै: सूतपुत्रैस्तनुत्यजै: । जनमेजय! उनके ऐसा कहनेपर सारथि संजय राजासे इस प्रकार बोला--'राजन्‌! महारथी वैकर्तन कर्ण अपने पुत्रों तथा शरीरका मोह छोड़कर युद्ध करनेवाले महाधनुर्धर सूतजातीय भाइयोंके साथ मार डाला गया ।। दुःशासनश्व निहतः पाण्डवेन यशस्विना । पीतं च रुधिरं कोपाद्‌ भीमसेनेन संयुगे “साथ ही यशस्वी पाण्डुपुत्र भीमसेनने रणभूमिमें दःशासनको मार दिया और क्रोधपूर्वक उसका खून भी पी लिया”

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Sa tindi ng pagkabigla at pagkalito, siya’y bumagsak sa lupa—gaya ng isang elepanteng nawalan ng ulirat.

Verse 26

आर्तनादो महानासीत्‌ स्त्रीणां भरतसत्तम । भरतश्रेष्ठ जनमेजय! राजाओंमें सर्वश्रेष्ठ धृतराष्ट्रके व्याकुल होकर पृथ्वीपर गिर जानेसे महलमें स्त्रियोंका महान्‌ आर्तनाद गूँज उठा

Sinabi ni Vaiśampāyana: O pinakamainam sa mga Bharata, O Janamejaya na pinakadakila sa angkan—nang si Dhṛtarāṣṭra, ang pinakadakilang hari sa mga hari, ay lamunin ng dalamhati at bumagsak sa lupa, isang napakalakas na panaghoy ng pagdurusa ang umalingawngaw mula sa mga kababaihan sa loob ng palasyo. Ipinakikita ng tagpong ito na ang kapahamakan ng digmaan ay hindi nananatili sa larangan ng labanan: winawasak nito ang panloob na daigdig ng sambahayan, inilalantad ang halagang pantao ng pagkakapit, pagdadalamhati, at pagguho ng maharlikang pagpipigil.