Adhyaya 19

Verse 1

2८. ह०:<-४ #::-फ कहे विशो&्ध्याय: अश्वत्थामाके द्वारा पाण्ड्यनेरशका वध धृतराष्ट उवाच प्रोक्तस्त्वया पूर्वमेव प्रवीरो लोकविश्रुत: । न त्वस्य कर्म संग्रामे त्वया संजय कीर्तितम्‌,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! तुमने पाण्ड्यको पहले ही लोकविख्यात वीर बतलाया था; परंतु संग्राममें उनके किये हुए वीरोचित कर्मका वर्णन नहीं किया

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Noon pa’y inilarawan mo na siya sa akin bilang isang makapangyarihang bayani, tanyag sa buong daigdig. Ngunit, Sañjaya, hindi mo pa naisasalaysay sa akin ang kanyang mga gawa—ang tunay niyang asal at mga tagumpay—sa labanan.”

Verse 2

तस्य विस्तरशो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रमम्‌ । शिक्षां प्रभावं वीर्य च प्रमाणं दर्पमेव च,आज उन प्रमुख वीरके पराक्रम, शिक्षा, प्रभाव, बल, प्रमाण और दर्पका विस्तारपूर्वक वर्णन करो

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Isalaysay mo sa akin nang lubos, ngayon, ang kagitingan ng pangunahing bayani—ang kanyang pagsasanay, ang kanyang impluwensiya, ang kanyang tapang, ang kanyang katayuan, at maging ang kanyang pagmamataas.”

Verse 3

संजय उवाच भीष्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णार्जुनजनार्दनान्‌ | समाप्तविद्यान्‌ धनुषि श्रेष्ठान्‌ यान्‌ मन्यसे रथान्‌,संजयने कहा--राजन्‌! भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, कर्ण, अर्जुन तथा श्रीकृष्ण आदि जिन वीरोंको आप पूर्ण विद्वान, थनुर्वेदमें श्रेष्ठ तथा महारथी मानते हैं, इन सब महारथियोंको जो अपने पराक्रमके समक्ष तुच्छ समझता था, जो किसी भी नरेशको अपने समान नहीं मानता था, जो द्रोण और भीष्मके साथ अपनी तुलना नहीं सह सकता था और जिसने श्रीकृष्ण तथा अर्जुनसे भी अपनेमें तनिक भी न्यूनता माननेकी इच्छा नहीं की, उसी सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ नृपशिरोमणि पाण्ड्यने अपमानित हुए यमराजके समान कुपित हो कर्णकी सेनाका वध आरम्भ किया

Sabi ni Sañjaya: “O hari, yaong mga mandirigmang—si Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Aśvatthāmā, Karṇa, Arjuna, at si Janārdana (Śrī Kṛṣṇa)—na itinuturing mong ganap sa kaalaman, pinakamahusay sa pana, at pinakadakila sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe: ang salaysay ay tumutungo ngayon sa isang haring minamaliit maging ang gayong mga maestro na wari’y walang halaga sa harap ng sariling lakas; na walang kinikilalang haring kapantay niya; na hindi matiis na ihambing sa Bhīṣma at Droṇa; at na ayaw umamin ng kahit munting kababaan sa sarili kapag itinapat kina Kṛṣṇa at Arjuna. Ang haring Pandya, pinakamainam sa lahat ng may sandata, ay nag-alab sa galit na parang si Yama kapag nilapastangan, at sinimulan ang paglipol sa hukbo ni Karṇa.”

Verse 4

यो ह्ाक्षिपति वीर्येण सवनितान्‌ महारथान्‌ | न मेने चात्मना तुल्यं कंचिदेव नरेश्वरम्‌,संजयने कहा--राजन्‌! भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, कर्ण, अर्जुन तथा श्रीकृष्ण आदि जिन वीरोंको आप पूर्ण विद्वान, थनुर्वेदमें श्रेष्ठ तथा महारथी मानते हैं, इन सब महारथियोंको जो अपने पराक्रमके समक्ष तुच्छ समझता था, जो किसी भी नरेशको अपने समान नहीं मानता था, जो द्रोण और भीष्मके साथ अपनी तुलना नहीं सह सकता था और जिसने श्रीकृष्ण तथा अर्जुनसे भी अपनेमें तनिक भी न्यूनता माननेकी इच्छा नहीं की, उसी सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ नृपशिरोमणि पाण्ड्यने अपमानित हुए यमराजके समान कुपित हो कर्णकी सेनाका वध आरम्भ किया

Sabi ni Sañjaya: “Siya yaong, sa tindi ng sariling tapang, ay itinataboy maging ang mga bantog na maharathi na wari’y walang halaga, at walang kinikilalang haring kapantay niya.”

Verse 5

तुल्यतां द्रोणभीष्मा भ्यामात्मनो यो न मृष्यते । वासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नैच्छतात्मनि,संजयने कहा--राजन्‌! भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, कर्ण, अर्जुन तथा श्रीकृष्ण आदि जिन वीरोंको आप पूर्ण विद्वान, थनुर्वेदमें श्रेष्ठ तथा महारथी मानते हैं, इन सब महारथियोंको जो अपने पराक्रमके समक्ष तुच्छ समझता था, जो किसी भी नरेशको अपने समान नहीं मानता था, जो द्रोण और भीष्मके साथ अपनी तुलना नहीं सह सकता था और जिसने श्रीकृष्ण तथा अर्जुनसे भी अपनेमें तनिक भी न्यूनता माननेकी इच्छा नहीं की, उसी सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ नृपशिरोमणि पाण्ड्यने अपमानित हुए यमराजके समान कुपित हो कर्णकी सेनाका वध आरम्भ किया

Sabi ni Sañjaya: “Hindi niya matiis na ituring na kapantay lamang nina Droṇa at Bhīṣma; at kapag inihambing kina Vāsudeva (Kṛṣṇa) at Arjuna, ay ayaw niyang umamin ng kahit munting kababaan sa sarili. Kaya, dahil sa di-matinag na pagmamataas sa sariling lakas, ginawa niyang sukatan ang sarili sa lahat ng mandirigma at tumangging kilalanin ang sinumang nakahihigit sa kanya—isang saloobing, sa moral na himpapawid ng digmaan, nagiging binhi ng poot at kapahamakan.”

Verse 6

स पाण्ड्यो नृपतिमश्रेष्ठ: सर्वशस्त्रभूतां वर: । कर्णस्यानीकमहनत्‌ परा भूत इवान्तक:,संजयने कहा--राजन्‌! भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, कर्ण, अर्जुन तथा श्रीकृष्ण आदि जिन वीरोंको आप पूर्ण विद्वान, थनुर्वेदमें श्रेष्ठ तथा महारथी मानते हैं, इन सब महारथियोंको जो अपने पराक्रमके समक्ष तुच्छ समझता था, जो किसी भी नरेशको अपने समान नहीं मानता था, जो द्रोण और भीष्मके साथ अपनी तुलना नहीं सह सकता था और जिसने श्रीकृष्ण तथा अर्जुनसे भी अपनेमें तनिक भी न्यूनता माननेकी इच्छा नहीं की, उसी सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ नृपशिरोमणि पाण्ड्यने अपमानित हुए यमराजके समान कुपित हो कर्णकी सेनाका वध आरम्भ किया

Sinabi ni Sañjaya: “Ang haring Pāṇḍya—pinakadakila sa mga hari at pinakamahusay sa lahat ng may tangan ng sandata—ay nagsimulang pumatay at magbagsak sa hukbo ni Karṇa, nagngangalit na wari’y si Kamatayan mismo kapag hinamak. Sa himig-dharma ng digmaan, ang kanyang poot ay hindi inilalarawan bilang hubad na kalupitan, kundi bilang mabagsik na pasya ng isang haring kṣatriya: tugunin ang pag-insulto at itindig ang sariling dangal sa pamamagitan ng tiyak na pagkilos sa larangan ng labanan.”

Verse 7

तदुदीर्णरथाश्वेभं पत्तिप्रवरसंकुलम्‌ | कुलालचक्रवद्‌ भ्रान्तं पाण्ड्येना भ्याहतं बलात्‌,कौरव-सेनामें रथ, घोड़े और हाथियोंकी संख्या बढ़ी-चढ़ी थी, श्रेष्ठ पैदल सैनिकोंसे भी वह सेना भरी हुई थी, तथापि पाण्ड्यनरेशके द्वारा बलपूर्वक आहत होकर वह कुम्हारके चाककी भाँति चक्कर काटने लगी

Sinabi ni Sañjaya: Bagaman ang hukbo ng Kaurava ay lumobo sa dami ng mga karwahe, kabayo, at elepante, at siksik sa mahuhusay na kawal na naglalakad, gayunman nang hampasin nang buong lakas ng haring Pāṇḍya, ito’y nagsimulang umikot-ikot na parang gulong ng magpapalayok. Ipinahihiwatig ng larawan na ang dami at lakas, kapag sinalubong ng isang nakatuon at makatarungang ganting-salakay, ay maaaring gumuho tungo sa pagkalito at pagkawala ng kaayusan sa labanan.

Verse 8

व्यश्वसूतध्वजरथान्‌ विप्रविद्धायुधद्विपान्‌ । सम्यगस्तै: शरै: पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत्‌,जैसे वायु मेघोंको उड़ा देती है, उसी प्रकार पाण्ड्यनरेशने अच्छी तरह चलाये हुए बाणोंद्वारा समस्त सैनिकोंको घोड़े, सारथि, ध्वज और रथोंसे हीन कर दिया। उनके आयुधों और हाथियोंको भी मार गिराया

Sinabi ni Sañjaya: Ang haring Pāṇḍya, sa mga palasong mahusay na pinakawalan at tumpak ang tama, ay nagkalat sa hukbo ng kaaway—iniwan silang walang kabayo, walang tagapagmaneho ng karwahe, walang watawat at karwahe, at pinabagsak pa ang kanilang mga sandata at mga elepante—gaya ng hangin na nagpapalayas at nagpapahiwa-hiwalay sa mga ulap. Ipinakikita ng taludtod ang malupit na husay ng digmaan: ang kagalingan sa sandata ay kayang gawing kaguluhan ang isang hukbong maayos ang hanay sa isang iglap.

Verse 9

द्विरदान्‌ द्विरदारोहान्‌ विपताकायुधध्वजान्‌ | सपादरक्षानहनद्‌ वज्ेणाद्रीनिवाद्रिहा,जैसे पर्वतोंका हनन करनेवाले इन्द्रने वज्रद्वारा पर्वतोंपर आघात किया था, उसी प्रकार पाण्ड्यनरेशने पादरक्षकोंसहित हाथियों और हाथीसवारोंको ध्वजा, पताका तथा आयुधोंसे वंचित करके मार डाला

Sinabi ni Sañjaya: Kung paanong si Indra, ang tagapagwasak ng mga bundok, ay humahampas sa mga bundok sa pamamagitan ng kanyang vajra, gayon din ang haring Pāṇḍya: ibinagsak niya ang mga elepante at ang mga sakay nito—kasama ang mga bantay na kawal sa paa—matapos silang alisan ng sandata, watawat, at mga bandila. Ipinakikita ng taludtod ang malupit na bisa ng dahas sa digmaan: ang mga sagisag at armas—tanda ng katayuan at pananggalang—ay nawawalan ng saysay sa harap ng napakalakas na puwersa.

Verse 10

सशक्तिप्रासतूणीरानश्वारोहान्‌ हयानपि । पुलिन्दखसबाह्लीकनिषादान्ध्रककुन्तलान्‌,शक्ति, प्रास और तरकसोंसहित घुड़सवारों तथा घोड़ोंको भी यमलोक पहुँचा दिया। पुलिन्द, खस, बाह्लीक, निषाद, आन्ध्र, कुन्तल, दाक्षिणात्य तथा भोजप्रदेशीय रणकर्कश श्र-वीरोंको अपने बाणोंद्वारा अस्त्र-शस्त्र तथा कवचोंसे हीन करके उनके प्राण हर लिये

Sinabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng kanyang mga palaso, ipinadala ng haring Pāṇḍya sa kaharian ni Yama maging ang mga kabalyerong may śakti, mga sibat, at mga lalagyan ng palaso—pati ang mga kabayo mismo. Pinabagsak din niya ang mga mandirigma mula sa mga Pulinda, Khasa, Bāhlīka, Niṣāda, Āndhra, at Kuntala, inalisan sila ng sandata at baluti at kinuha ang kanilang buhay sa gitna ng magaspang na ugong ng labanan—larawan ng walang-kinikilingang higpit ng digmaan, kung saan ang galing at kagamitan ay hindi tiyak na kanlungan laban sa kamatayan.

Verse 11

दाक्षिणात्यांश्व भोजांश्व॒ शूरान्‌ संग्रामकर्कशान्‌ । विशस्त्रकवचान्‌ बाणै: कृत्वा चैवाकरोद्‌ व्यसून्‌,शक्ति, प्रास और तरकसोंसहित घुड़सवारों तथा घोड़ोंको भी यमलोक पहुँचा दिया। पुलिन्द, खस, बाह्लीक, निषाद, आन्ध्र, कुन्तल, दाक्षिणात्य तथा भोजप्रदेशीय रणकर्कश श्र-वीरोंको अपने बाणोंद्वारा अस्त्र-शस्त्र तथा कवचोंसे हीन करके उनके प्राण हर लिये

Sabi ni Sañjaya: Pinabagsak niya ang mga mandirigmang taga-timog at ang mga Bhoja—mga bayani na pinatigas ng digmaan—una’y hinubaran ng kanyang mga palaso ang kanilang sandata at baluti, at saka niya sila iniwang walang buhay. Ipinapakita ng taludtod ang mabagsik na husay ng digmaan: ang tapang at dangal ng pinagmulan ay walang masisilungan kapag ang galing sa pakikidigma ay ibinabaling sa paglipol.

Verse 12

चतुरज्ुृं बल॑ं बाणैनिध्नन्तं पाण्ड्यमाहवे । दृष्टवा द्रौणिरसम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तस्ततो5 भ्ययात्‌,राजा पाण्ड्यको समरांगणमें बिना किसी घबराहटके अपने बाणोंद्वारा कौरवोंकी चतुरंगिणी सेनाका विनाश करते देख अभश्वत्थामाने निर्भय होकर उनका सामना किया

Sabi ni Sañjaya: Nang makita niyang ang haring Pāṇḍya, sa gitna ng labanan, ay winawasak sa pamamagitan ng mga palaso ang apat-na-sangay na hukbo ng mga Kaurava, ang anak ni Droṇa (Aśvatthāmā), na hindi rin natinag, ay sumulong upang salubungin ang mandirigmang iyon na di natitinag. Ipinakikita ng tagpong ito ang asal-digma ng kṣatriya: katatagan sa panganib at pasyang harapin ang mabigat na kalaban nang walang sindak.

Verse 13

आभाष्य चैनं मधुरमभीतं तमभीतवत्‌ | प्राह प्रहरतां श्रेष्ठ: स्मितपूर्व समाह्दयत्‌,साथ ही उन निर्भय नरेशको मधुर वाणीमें सम्बोधित करके योद्धाओंमें श्रेष्ठ अश्वत्थामाने मुसकराकर युद्धके लिये उनका आह्वान करते हुए निर्भीकके समान कहा --

Sabi ni Sañjaya: Kinausap niya ang haring iyon sa malumanay at kaaya-ayang pananalita, bagaman ito’y walang takot. Si Aśvatthāmā, pinakadakila sa mga mandirigma, ay ngumiti muna, saka—na wari’y siya man ay di natitinag—tinawag siya sa labanan at nagsalita.

Verse 14

राजन्‌ कमलपत्राक्ष विशिष्टाभिजनश्रुत | वज्ञसंहननप्रख्य प्रदातवतलपौरुष,“राजन! कमलनयन! तुम्हारा कुल और शास्त्रज्ञान सर्वश्रेष्ठ है। तुम्हारा सुगठित शरीर वज्रके समान कान्तिमान्‌ है, तुम्हारे बल और पुरुषार्थ भी प्रसिद्ध हैं

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, ikaw na may matang gaya ng talulot ng lotus! Ang iyong angkan at pagkatuto ay bantog na pinakamataas. Ang iyong matibay na pangangatawan ay tila adamante, at ang iyong lakas at pagkalalaki ay kilala sa lahat.”

Verse 15

मुष्टिश्लिष्टायतज्यं च व्यायताभ्यां महद्‌ धनु: । दोर्भ्या विस्फारयन्‌ भासि महाजलदवद्‌ भशम्‌,“तुम्हारे धनुषकी प्रत्यंचा एक ही समय तुम्हारी मुद्ठीमें सटी हुई तथा गोलाकार फैली हुई दिखायी देती है। जब तुम अपनी दोनों बड़ी-बड़ी भुजाओंसे विशाल धनुषको खींचने और उसकी टंकार करने लगते हो, उस समय महान्‌ मेघके समान तुम्हारी बड़ी शोभा होती है

Sabi ni Sañjaya: “Ang pisi ng iyong busog ay wari’y dikit na dikit sa loob ng iyong kamao, ngunit sa gayon ding sandali’y nakaunat sa malawak na kurba. Kapag sa dalawang makapangyarihang bisig mo’y hinihila mo at pinapaugong ang dakilang busog, ikaw ay nagliliwanag nang matindi—gaya ng napakalaking ulap ng ulan.”

Verse 16

शरवर्षरमहावेगैरमित्रानभिवर्षत: । मदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे,“जब तुम अपने शत्रुओंपर बड़े वेगसे बाण-वर्षा करने लगते हो, उस समय मैं अपने सिवा दूसरे किसी वीरको ऐसा नहीं देखता, जो समरांगणमें तुम्हारा सामना कर सके

Wika ni Sañjaya: “Kapag ibinubuhos mo sa mga kaaway ang rumaragasang ulang ng mga palaso na may napakalaking bilis, wala akong nakikitang mandirigma—maliban sa aking sarili—na makatatayo bilang kapantay mong katunggali sa larangan ng digmaan.”

Verse 17

रथद्विरदपत्त्यश्वानेकः प्रमथसे बहुन्‌ । मृगसंघानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरि:,तुम अकेले ही बहुत-से रथ, हाथी, पैदल और घोड़ोंको मथ डालते हो। ठीक उसी तरह जैसे वनमें भयंकर बलशाली सिंह बिना किसी भयके मृग-समूहोंका संहार कर डालता है

Wika ni Sañjaya: “Mag-isa mong dinudurog ang marami—mga karwaheng pandigma, mga elepante, mga kawal na naglalakad, at mga kabayo. Gaya sa gubat, ang nakapanghihilakbot na leon na may dambuhalang lakas, na walang takot, ay lumilipol sa mga kawan ng usa; gayon din si Hari (Kṛṣṇa) na nilulupig ang hukbo ng kaaway.”

Verse 18

महता रथघोषेण दिवं भूमिं च नादयन्‌ । वर्षान्ति सस्यहा मेघो भासि ह्वादीव पार्थिव,“राजन! तुम अपने रथके गम्भीर घोषसे आकाश और पृथ्वीको प्रतिध्वनित करते हुए शरत्कालमें गर्जना करनेवाले सस्यनाशक मेघके समान जान पड़ते हो

Wika ni Sañjaya: “O Hari, sa malalim na dagundong ng iyong karwaheng pandigma, pinanginginig mo sa alingawngaw ang langit at lupa. Wari’y isa kang ulap na sumisira ng ani, na umuugong sa dulo ng tag-ulan.”

Verse 19

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत कर्णपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक उतन्नीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,संस्पृशान: शरांस्तीक्ष्णांस्तूणादाशीविषोपमान्‌ । मयैवैकेन युध्यस्व तरयम्बकेनान्धको यथा “अब तुम अपने तरकससे विषधर सर्पोके समान तीखे बाण लेकर जैसे महादेवजीके साथ अन्धकासुरने संग्राम किया था, उसी प्रकार केवल मेरे साथ युद्ध करो'

Wika ni Sañjaya: “Ngayon, kumuha ka sa iyong lalagyan ng palaso ng matutulis na palasong tulad ng makamandag na ahas, at makipaglaban ka sa akin lamang—gaya ng pakikidigma ni Andhaka noon kay Tryambaka (Śiva).”

Verse 20

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा प्रहरेति च ताडित: । कर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वज:,अश्वत्थामाके ऐसा कहनेपर पाण्ड्यनरेश बोले--“अच्छा ऐसा ही होगा। पहले तुम प्रहार करो।' इस प्रकार आक्षेपयुक्त वचन सुनकर अश्वत्थामाने उनपर अपने बाणका प्रहार किया। तब मलयध्वज पाण्ड्यनरेशने कर्णी नामक बाणके द्वारा द्रोणपुत्रको बींध डाला इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि पाण्ड्यवधे विंशो5ध्याय:

Wika ni Sañjaya: Nang masabihan nang gayon, sumagot ang haring Pāṇḍya na si Malayadhvaja, “Mangyari nawa.” At nang masugatan ng panunukso—“Ikaw ang mauna!”—si Aśvatthāmā ay nagpaputok ng mga palaso sa kanya. Pagkaraan, tinuhog ni Malayadhvaja ang anak ni Droṇa sa pamamagitan ng palasong Karṇī.

Verse 21

मर्मभेदिभिरत्युग्रैर्बाणैरग्निशिखोपमै: । स्मयन्नभ्यहनद्‌ द्रौणि: पाण्ड्यमाचार्यसत्तम:,तब आचार्यप्रवर अश्वत्थामाने अत्यन्त भयंकर तथा अग्निशिखाके समान तेजस्वी मर्मभेदी बाणोंद्वारा पाण्ड्यनरेशको मुसकराते हुए घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Aśvatthāman, anak ni Droṇa at pinakadakilang guro, ay ngumiti at tinamaan ang hari ng Pāṇḍya ng mga palasong ubod ng bangis, tumatagos sa mahahalagang bahagi ng buhay, na nagliliyab na wari’y mga dila ng apoy.

Verse 22

ततो<परान्‌ सुतीक्ष्णाग्रान्‌ नाराचान्‌ मर्मभेदिन: । गत्या दशम्या संयुक्तान श्वत्थामाप्यवासृजत्‌,तत्पश्चात्‌ अश्वत्थामाने तीखे अग्रभागवाले दूसरे बहुत-से मर्मभेदी नाराच चलाये, जो दसवीं गतिका आश्रय लेकर छोड़े गये थे-

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, nagpakawala pa siya ng marami pang narāca—mga palasong may ubod-talim na dulo, kayang tumagos sa mga mahalagang bahagi—na pinasibad sa ikasampung antas ng bilis.

Verse 23

तान्‌ शरानच्छिनत्‌ पाण्ड्यो नवभिन्निशितैः शरै: । चतुर्भिरर्दयच्चाश्वानाशु ते व्यसवो5भवन्‌,परंतु पाण्ड्यनरेशने नौ तीखे सायकोंद्वारा उन सब बाणोंके टुकड़े-टुकड़े कर दिये। फिर चार बाणोंसे उसके अश्वोंको अत्यन्त पीड़ा दी, जिससे वे शीघ्र ही अपने प्राण छोड़ बैठे

Ngunit ang hari ng Pāṇḍya ay pinagpira-piraso ang mga palasong iyon sa pamamagitan ng siyam na matutulis na palaso. Pagkaraan, sa apat pang palaso, pinahirapan niya nang matindi ang mga kabayo ng kalaban, kaya’t sila’y agad na nalagutan ng hininga.

Verse 24

अथ द्रोणसुतस्येषूंस्ताञ्छित्त्वा निशितै: शरै: । धनुर्ज्या विततां पाण्ड्यश्विच्छेदादित्य तेजस:,तत्पश्चात्‌ पाण्ड्यराजने अपने तीखे बाणोंद्वारा सूर्यके समान तेजस्वी अश्वत्थामाके उन बाणोंको छिन्न-भिन्न करके उसके धनुषकी फैली हुई डोरी भी काट डाली

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, winasak ng hari ng Pāṇḍya sa pamamagitan ng matatalim na palaso ang mga palasong pinakawalan ng anak ni Droṇa; at sumunod, pinutol niya ang nakabigkis at nakahilang bagting ng busog ni Aśvatthāman, na nagniningning na gaya ng araw.

Verse 25

दिव्यं धनुरथाधिज्यं कृत्वा द्रौणिरमित्रहा । प्रेक्ष्य चाशु रथे युक्तान्‌ नरैरन्यान्‌ हयोत्तमान्‌,तब शत्रुसूदन द्रोणपुत्र विप्रवर अश्वत्थामाने अपने दिव्य धनुषपर प्रत्यंचा चढ़ाकर तथा यह भी देखकर कि मेरे रथमें सेवकोंने शीघ्र ही दूसरे उत्तम घोड़े लाकर जोत दिये हैं, सहस्रों बाण छोड़े तथा आकाश और दिशाओंको अपने बाणोंसे खचाखच भर दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, si Drauṇi (Aśvatthāman), tagapagpuksa ng mga kaaway, ay muling nagsalalay ng bagting sa kaniyang busog na banal; at nang makita niyang ang mga tagapaglingkod ay mabilis na nagkabit ng iba pang mahuhusay na kabayo sa kaniyang karwahe, pinakawalan niya ang libu-libong palaso, at pinuno ang langit at ang lahat ng dako ng kaniyang mga palaso.

Verse 26

ततः: शरसहस्राणि प्रेषयामास वै द्विज: । इषुसम्बाधमाकाशमकरोद्‌ दिश एव च,तब शत्रुसूदन द्रोणपुत्र विप्रवर अश्वत्थामाने अपने दिव्य धनुषपर प्रत्यंचा चढ़ाकर तथा यह भी देखकर कि मेरे रथमें सेवकोंने शीघ्र ही दूसरे उत्तम घोड़े लाकर जोत दिये हैं, सहस्रों बाण छोड़े तथा आकाश और दिशाओंको अपने बाणोंसे खचाखच भर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, pinakawalan ng mandirigmang Brahmana ang libu-libong palaso. Sinakal niya ang langit sa kapal ng mga palaso, anupa’t maging ang mga panig ng daigdig ay wari’y napuno at nabara—isang nakapanghihilakbot na pagpapamalas ng lakas-pandigma na nagdilim sa larangan at nagtulak sa labanan tungo sa walang-awang tindi.

Verse 27

ततस्तानस्यत: सर्वान्‌ द्रौणेर्बाणान्‌ महात्मन: । जानानोअप्यक्षयान्‌ पाण्ड्योडशातयत्‌ पुरुषर्षभ:,पुरुषशिरोमणि पाण्ड्यने बाण चलाते हुए महामनस्वी अश्वत्थामाके उन सब बाणोंको अक्षय जानते हुए भी काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, ang Pāṇḍya—ang toro sa hanay ng mga tao—ay winasak ang lahat ng palasong inihahagis ng dakilang-loob na anak ni Droṇa. Kahit batid niyang ang mga iyon ay di nagkakamali, pinutol pa rin niya ang mga ito—patunay ng matatag na tapang at ganap na husay sa gitna ng malupit na batas ng digmaan.

Verse 28

प्रयुक्तांस्तान्‌ प्रयत्नेन छित्त्वा द्रौणेरिषूनरि: । चक्ररक्षौ रणे तस्य प्राणुदन्निशितै: शरै:,इस प्रकार अश्वत्थामाके चलाये हुए उन बाणोंको प्रयत्नपूर्वक काटकर उसके शत्रु पाण्ड्यनरेशने पैने बाणोंद्वारा रणभूमिमें उसके दोनों चक्ररक्षकोंको मार डाला

Sinabi ni Sañjaya: Matapos niyang putulin nang buong pagsisikap ang mga palasong pinakawalan ng anak ni Droṇa (Aśvatthāman), ang kaaway—ang hari ng Pāṇḍya—ay sa gitna ng labanan ay pinabagsak sa matutulis na palaso ang dalawang tagapangalaga ng gulong ng karwahe ni Aśvatthāman.

Verse 29

अथारेल॑घचवं दृष्टवा मण्डलीकृतकार्मुक: । प्रास्यद्‌ द्रोणसुतो बाणान्‌ वृष्टिं पूषानुजो यथा,शत्रुकी यह फुर्ती देखकर द्रोणकुमारने अपने धनुषको खींचकर मण्डलाकार बना दिया और जैसे पूषाका भाई पर्जन्य जलकी वर्षा करता है, उसी प्रकार उसने बाणोंकी वृष्टि आरम्भ कर दी

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niya ang liksi ng kaaway, hinila ng anak ni Droṇa ang kanyang busog hanggang magmukhang bilog ang pagkakabaluktot; at gaya ni Parjanya—kapatid ni Pūṣan—na nagpapabuhos ng ulan, sinimulan niyang magpaulan ng mga palaso.

Verse 30

अष्टावष्टगवान्यूहु: शकटानि यदायुधम्‌ | अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्षिक्षेप मारिष,मान्यवर! आठ बैलोंसे जुते हुए आठ छकड़ोंने जितने आयुध ढोये थे, उन सबको अश्वत्थामाने उस दिनके आठवें भागमें चलाकर समाप्त कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga sandatang dinala ng walong kariton, na bawat isa’y hinihila ng walong baka—ang lahat ng iyon ay pinakawalan at naubos ni Aśvatthāman, anak ni Droṇa, sa loob lamang ng ikawalong bahagi ng araw na iyon.

Verse 31

तमनतकमिव क्रुद्धमन्तकस्यान्तकोपमम्‌ । ये ये ददृशिरे तत्र विसंज्ञा: प्रायशो5भवन्‌,यमराजके समान क्रोधमें भरा हुआ अश्वत्थामा उस समय कालका भी काल-सा जान पड़ता था। जिन-जिन लोगोंने वहाँ उसे देखा, वे प्रायः बेहोश हो गये

Sinabi ni Sañjaya: “Si Aśvatthāmā, naglalagablab sa poot, ay nagmistulang Kamatayan mismo—oo, parang siyang pumapatay maging sa Kamatayan. Halos lahat ng nakakita sa kanya sa larangan ay nawalan ng ulirat, nilamon ng sindak sa mapanirang lakas na wari’y isinakatawan ng kanyang galit.”

Verse 32

पर्जन्य इव घर्मान्ति वृष्टया साद्रिद्रुमां महीम्‌ आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्या व्यवीवृषत्‌,जैसे वर्षाकालमें मेघ पर्वत और वृक्षोंसहित इस पृथ्वीपर जलकी वर्षा करता है, उसी प्रकार आचार्यपुत्र अश्वत्थामाने उस सेनापर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

Sinabi ni Sañjaya: “Gaya ng ulap-ulan sa dulo ng tag-init na nagbubuhos ng patak sa lupa na may mga bundok at punò, gayon din si Aśvatthāmā, anak ng guro, ay nagsimulang magpaulan ng mga palaso sa hukbong iyon nang walang tigil.”

Verse 33

द्रौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुः:सहाम्‌ । वायव्यास्त्रेण संक्षिप्प मुदा पाण्ड्यानिलोडनुदत्‌,अश्वत्थामारूपी मेघद्वारा की हुई उस दुःसह बाण-वर्षाको पाण्ड्यराजरूपी वायुने वायव्यास्त्रसे छिन्न-भिन्न करके प्रसन्नतापूर्वक उड़ा दिया

Sinabi ni Sañjaya: “Ang di-matiis na ulang-palaso na pinakawalan ng anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) na parang ulap-ulan ay binasag at ikinalat ng hari ng Pāṇḍya—gaya ng malakas na hangin—sa pamamagitan ng sandatang Vāyavya.”

Verse 34

तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुरूषितम्‌ | मलयप्रतिम॑ द्रौणिश्कछित्त्वाश्चांश्वतुरो5>हनत्‌,उस समय द्रोणकुमार अभ्वत्थामाने बारंबार गर्जना करते हुए पाण्ड्यके मलयाचल- सदृश ऊँचे तथा चन्दन और अगुरुसे चर्चित ध्वजको काटकर उनके चारों घोड़ोंको भी मार डाला

Sinabi ni Sañjaya: “Habang siya’y umuungal nang paulit-ulit, pinutol ng anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) ang watawat na pinabanguhan ng sandal at agaru, na matayog na parang Bundok Malaya; at pinatay rin niya ang apat na kabayo.”

Verse 35

सूतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनि:स्वनम्‌ । धनुश्कित्त्वार्थचन्द्रेण तिलशो व्यधमद्‌ रथम्‌,फिर एक बाणसे सारथिको मारकर महान्‌ मेघके समान गम्भीर शब्द करनेवाले उनके धनुषको भी अर्धचन्द्राकार बाणके द्वारा काट दिया और उनके रथको तिल-तिल करके नष्ट कर डाला

Sinabi ni Sañjaya: “Sa iisang palaso, pinatay niya ang kutsero, na ang tinig ay umuugong na parang kulog ng malaking ulap. Pagkaraan, sa palasong may ulong hugis-kalahating buwan, pinutol niya ang busog, at winasak ang karwahe hanggang maging pira-piraso—dinurog ito nang paisa-isa.”

Verse 36

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि च । प्राप्तमप्यहितं द्रौणिन जघान रणेप्सया,इस प्रकार अस्त्रोंद्वारा पाण्ड्यके अस्त्रोंका निवारण करके अभश्व॒त्थामाने उनके सारे आयुध काट डाले, तथापि युद्धकी अभिलाषासे उसने अपने वशमें आये हुए शत्रुका भी वध नहीं किया

Sabi ni Sañjaya: Sa sandata laban sa sandata, matapos niyang salagin at putulin ang lahat ng armas ng kalaban, hindi pa rin niya pinatay ang anak ni Droṇa—si Aśvatthāman—kahit ang kaaway ay nasa kanyang kapangyarihan na. Kahit may udyok ng digmaan, pinigil niya ang sarili at hindi pumatay ng kaaway na napasuko na.

Verse 37

एतस्मिन्नन्तरे कर्णो गजानीकमुपाद्रवत्‌ । द्रावयामास स तदा पाण्डवानां महद्‌ बलम्‌,इसी बीचमें कर्णने पाण्डवोंकी गजसेनापर आक्रमण किया। उस समय उसने पाण्डवोंकी विशाल सेनाको खदेड़ना आरम्भ किया

Sabi ni Sañjaya: Sa gitna ng sandaling iyon, sumugod si Karṇa sa pangkat ng mga elepante ng mga Pāṇḍava. Noon din, sinimulan niyang itaboy paurong ang malaking hukbo ng mga Pāṇḍava, itinutulak ang labanan pasulong nang walang pahinga.

Verse 38

विरथान्‌ रथिनश्रषक्रे गजानश्वांश्न भारत । गजान्‌ बहुभिरानर्छच्छरै: संनतपर्वभि:,भारत! उसने बहुत-से रथियोंको रथहीन कर दिया, हाथीसवारों और घुड़सवारोंके हाथी और घोड़े मार डाले तथा झुकी हुई गाँठवाले बहुसंख्यक बाणोंद्वारा कितने ही हाथियोंको अत्यन्त पीड़ित कर दिया

O Bhārata! Marami siyang mandirigmang nasa karwahe ang ginawa niyang mawalan ng karwahe; pinatay niya ang mga elepante at kabayo ng mga nakasakay sa elepante at ng mga kabalyero; at sa napakaraming palasong may nakayukong buhol-buhol, matindi niyang pinahirapan ang maraming elepante.

Verse 39

अथ द्रौणिरम॑हेष्वास: पाण्ड्यं शत्रुनिबर्हणम्‌ । विरथं रथिनां श्रेष्ठ नाहनद्‌ युद्धकाड्क्षया,इधर महाथधनुर्धर अश्व॒त्थामाने शत्रुसंहारक, रथियोंमें श्रेष्ठ पाण्ड्यको रथहीन करके भी उनका वध इसलिये नहीं किया कि वह उनके साथ अभी युद्ध करना चाहता था

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang anak ni Droṇa, si Aśvatthāman—ang di-mapapantayang mamamana—ay pinabagsak si Pāṇḍya, ang tagapagwasak ng mga kaaway, at inalisan ng karwahe ang pinakamahusay sa mga mandirigmang nakakarwahe. Ngunit hindi niya ito pinatay, sapagkat nais pa rin niyang makipaglaban dito.

Verse 40

हतेश्वरो दन्तिवर: सुकल्पित- स्त्वराभिसृष्ट: प्रतिशब्दगो बली । तमाद्रवद्‌ द्रौणिशराहतस्त्वरन्‌ जवेन कृत्वा प्रतिहस्तिगर्जितम्‌,इतनेहीमें एक सजा-सजाया श्रेष्ठ एवं बलवान्‌ गजराज बड़ी उतावलीके साथ छूटकर प्रतिध्वनिका अनुसरण करता हुआ उधर आ निकला, उसके मालिक और महावत मारे जा चुके थे। अश्वत्थामाके बाणोंसे आहत होकर वह शीघ्रतापूर्वक पाण्ड्ययाजकी ओर दौड़ा। उसने प्रतिपक्षी हाथीकी गर्जनाका शब्द सुनकर बड़े वेगसे उसी ओर धावा किया था

Sabi ni Sañjaya: Noon din, isang makapangyarihang hari ng mga elepante, maringal ang pagkakabihis—patay na ang sakay at ang mahout—ang kumawala sa matinding pagmamadali, sumusunod sa umuugong na alingawngaw. Tinamaan ng mga palaso ni Aśvatthāman, mabilis itong rumagasa patungo kay Pāṇḍyayāja, sumugod nang buong bilis sa tunog ng pag-ungal ng kalabang elepante, na wari’y tumutugon sa hamon sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 41

त॑ वारणं वारणयुद्धकोविदो द्विपोत्तमं पर्वतसानुसंनि भम्‌ । समभ्यतिष्ठन्मलयध्वजस्त्वरन्‌ यथाद्रिशृज्ं हरिरुन्नदंस्तथा,परंतु गजयुद्धविशारद मलयध्वज पाण्ड्यनरेश पर्वतशिखरके समान ऊँचे उस श्रेष्ठ गजराजपर उतनी ही शीघ्रताके साथ चढ़ गये, जैसे दहाड़ता हुआ सिंह किसी पहाड़की चोटीपर चढ़ जाता है

Sinabi ni Sañjaya: Sanay sa labanan ng mga elepante, mabilis na sumakay si Malaya-dhvaja sa pinakadakilang elepante, na nakatindig na parang tuktok ng bundok. Umakyat siya rito nang bigla at buong lakas, gaya ng umuungal na leon na dumadamba sa batong bangin—larawang nagpapakita ng tapang na hinubog ng pagsasanay at ng walang tigil na bugso ng digmaan.

Verse 42

स तोमरं भास्कररश्मिवर्चसं बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभि: । ससर्ज शीघ्र॑ं परिपीडयन्‌ गजं गुरो: सुतायाद्रिपती श्वरो नदन्‌,गिरिराज मलयके स्वामी पाण्ड्यराजने तुरंत अग्रसर होनेके लिये उस हाथीको पीड़ा दी और अस्त्र-प्रहारके लिये उत्तम यत्न, बल तथा क्रोधसे प्रेरित हो सूर्यकी किरणोंके समान तेजस्वी एक तोमर हाथमें लेकर गर्जना करते हुए उसे शीघ्र ही आचार्यपुत्रपर चला दिया

Sinabi ni Sañjaya: Udyok ng lakas, ng pinakamainam na pagsisikap sa sining ng sandata, at ng poot, ang panginoon ng Malaya—hari ng mga bundok—habang itinutulak pasulong ang elepante, ay mabilis na inihagis ang isang tomara na nagliliyab na parang sinag ng araw sa anak ng Guru (Droṇa), kasabay ng malakas na ungol.

Verse 43

मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकै- रलंकृत चांशुकमाल्यमौक्तिकै: । हतो हतो$सीत्यसकृन्मुदा नदन्‌ पराहनद्‌ द्रौणिवराज़भूषणम्‌,उस तोमरद्वारा उन्होंने उत्तम मणि, श्रेष्ठ हीरक, स्वर्ण, वस्त्र, माला और मुक्तासे विभूषित अश्व॒त्थामाके मुकुटपर बारंबार यह कहते हुए प्रसन्नतापूर्वक आघात किया कि “तुम मारे गये, मारे गये”

Sinabi ni Sañjaya: Ang maringal na korona ni Aśvatthāmā—pinalamutian ng mahuhusay na hiyas, ng pinakamarangal na diyamante at ginto, pati seda, mga kuwintas ng bulaklak at perlas—ay tinamaan nang paulit-ulit ng sibat, habang ang sumasalakay ay masayang sumisigaw: “Patay ka na! Patay ka na!”

Verse 44

तदर्कचन्द्रग्रहपावकव्विषं भृशातिपातात्‌ पतितं विचूर्णितम्‌ । महेन्द्रवज्ाभिहतं महास्वनं यथाद्रिशुड्रं धरणीतले तथा,सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह और अग्निके समान प्रकाशमान वह मुकुट उस तोमरके गहरे आघातसे चूर-चूर होकर महान्‌ शब्दके साथ उसी प्रकार पृथ्वीपर गिर पड़ा, जैसे इन्द्रके वज्ग़से आहत हो किसी पर्वतका शिखर भारी आवाजके साथ धराशायी हो जाता है

Sinabi ni Sañjaya: Ang koronang iyon, na nagniningning na parang araw, buwan, mga planeta at apoy, ay tinamaan ng tomara nang may dumudurog na lakas; nagkapira-piraso, bumagsak ito sa lupa na may napakalakas na ugong—gaya ng tuktok ng bundok na tinamaan ng vajra ni Indra at gumuho sa lupa na may dambuhalang ingay.

Verse 45

ततः प्रजज्वाल परेण मन्युना पादाहतो नागपतिर्यथा तथा । समाददे चान्तकदण्डसंनिभा- निषूनमित्रार्तिकरां क्षतुर्दश,तब अअश्वत्थामा पैरोंसे ठुकराये हुए नागराजके समान शीघ्र ही अत्यन्त क्रोधसे जल उठा। फिर तो उसने यमदण्डके समान शत्रुओंको संताप देनेवाले चौदह बाण हाथमें लिये

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, sa sukdulang poot—gaya ng hari ng mga ahas kapag nasipa ng paa—siya’y biglang nag-alab. Pagdaka’y kinuha niya ang labing-apat na palaso, nakapanghihilakbot na parang pamalo ni Yama, na ang hangad ay pahirapan at lipulin ang hukbo ng kaaway.

Verse 46

द्विपस्य पादाग्रकरान्‌ स पञठ्चभि- नपस्य बाहू च शिरो<5थ च त्रिभि: | जघान षड्भि: षडनुत्तमत्विष: स पाण्ड्यराजानुचरान्‌ महारथान्‌,उसने पाँच बाणोंसे उस हाथीके पैर तथा सूँड़ काट लिये। फिर तीन बाणोंसे पाण्ड्यनरेशकी दोनों भुजाओं और मस्तकको शरीरसे अलग कर दिया। इसके बाद छः: बाणोंसे पाण्ड्यराजके पीछे चलनेवाले उत्तम कान्तिसे सुशोभित छ: महारथियोंको भी मार डाला

Wika ni Sañjaya: Sa limang palaso, pinutol niya ang mga paa sa unahan ng elepante at ang nguso (trunk) nito. Pagkaraan, sa tatlong palaso, inihiwalay niya sa katawan ang dalawang bisig at ang ulo ng haring Pāṇḍya. Pagkatapos nito, sa anim na palaso, pinaslang din niya ang anim na dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—mga lalaking may maringal na ningning—na sumusunod sa likuran ng pinunong Pāṇḍya.

Verse 47

सुदीर्घवृत्त वरचन्दनो क्षितौ सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषणौ । भुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ विचेष्ट तुस्ता क्ष्यहताविवोरगौ,उत्तम, विशाल, गोलाकार, श्रेष्ठ चन्दनसे चर्चित, सुवर्ण, मुक्ता, मणि तथा हीरोंसे विभूषित पाण्ड्यनरेशकी वे दोनों भुजाएँ पृथ्वीपर गिरकर गरुड़के मारे हुए दो सर्पोंके समान छटपटाने लगीं

Wika ni Sañjaya: Sa lupa ay nakahandusay ang dalawang bisig ng hari—mahaba at bilugang maganda—pinahiran ng pinakamainam na sandalwood, at pinalamutian ng ginto, perlas, mga hiyas at diyamante. Pagbagsak sa daigdig, nagpagulong-gulong at pumiglas ang mga ito na wari’y dalawang ahas na tinamaan at nasugatan ng Garuḍa.

Verse 48

शिरश्न तत्‌ पूर्णशशिप्रभाननं सरोषताम्रायतनेत्रमुन्नसम्‌ । क्षितावपि भ्राजति तत्‌ सकुण्डलं विशाखयोर्मध्यगत: शशी यथा,जिसका मुखमण्डल पूर्ण चन्द्रमाके सदृश प्रकाशमान तथा नेत्र क्रोधके कारण अरुणवर्ण थे, जिसकी नासिका ऊँची थी, वह पाण्ड्यराजका कुण्डलमण्डित मस्तक पृथ्वीपर गिरकर भी दो विशाखा नक्षत्रोंक बीचमें विराजमान चन्द्रमाके समान सुशोभित हो रहा था

Wika ni Sañjaya: Kahit nahulog na sa lupa, ang ulong iyon—ang mukha’y maningning na gaya ng kabilugan ng buwan, ang mga mata’y namumula sa poot, ang ilong ay mataas at litaw, at may suot na hikaw—ay patuloy na kumikislap nang marilag, na wari’y ang buwan na nakapuwesto sa pagitan ng kambal na bituin ng Viśākhā.

Verse 49

स तु द्विप: पठ्चभिरुत्तमेषुभि: कृतः षडंशकश्षतुरो नृपस्त्रिभि: । कृतो दशांश: कुशलेन युध्यता यथा हविस्तद्दशदैवतं तथा,युद्धकुशल अभश्वत्थामाने पाँच उत्तम बाण मारकर उस हाथीके छ: टुकड़े कर दिये और फिर तीन बाणसे राजाके भी चार टुकड़े कर डाले। इस प्रकार दोनों मिलाकर दस भाग कर दिये। जैसे कि कर्मनिपुण पुरोहित दस हविर्धान यज्ञमें इन्द्र आदि दस देवताओंके लिये हविष्यके दस भाग कर देता है

Wika ni Sañjaya: Sa limang pambihirang palaso, ang elepante ay napira-piraso sa anim na bahagi; at sa tatlong palaso, ang haring kaaway ay naputol sa apat. Kaya, sa husay ng mandirigma, ang dalawa’y naging sampung bahagi—gaya ng paring bihasa sa ritwal na naghahati ng havis (handog) sa sampung bahagi para sa sampung diyos, na pinangungunahan ni Indra, sa sampung-urì na pag-aalay.

Verse 50

स पादशो राक्षसभोजनान्‌ बहून्‌ प्रदाय पाण्ड्यो5श्वमनुष्यकुञ्जरान्‌ । स्वधामिवाप्य ज्वलनः पितृप्रिय- सतत: प्रशान्त: सलिलप्रवाहत:,जैसे पितरोंकी प्रिय चिताग्नि मृत शरीरको पाकर प्रज्वलित हो उसे जलाती है और अन्तमें जलका अभिषेक पाकर शान्त हो जाती है, उसी प्रकार पाण्ड्यनरेश घोड़े, हाथी और मनुष्योंके टुकड़े-टुकड़े करके उन्हें प्रचुर मात्रामें राक्षसोंके लिये भोजन देकर अन्तमें अश्व॒त्थामाके बाणसे सदाके लिये शान्त हो गये

Wika ni Sañjaya: Ang haring Pāṇḍya, matapos pagputul-putulin ang mga kabayo, tao, at elepante, ay nagbigay nang sagana bilang pagkain sa mga rākṣasa. Pagkaraan, nang tamaan ng palaso ni Aśvatthāmā, siya’y napayapa magpakailanman—gaya ng apoy sa punerarya na mahal sa mga ninuno: sumisiklab kapag tinanggap ang bangkay, sinusunog ito, at sa huli’y humuhupa kapag binuhusan ng tubig.

Verse 51

समाप्तविद्य॑ तु गुरो: सुतं नृपः समाप्तकर्माणमुपेत्य ते सुतः । सुहृदवृतो त्यर्थमपूजयन्मुदा जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वर:,जिसने पूरी विद्या समाप्त कर ली है तथा समस्त कर्तव्यकर्म पूर्ण कर लिये हैं, उस गुरुपुत्र अश्वत्थामाके पास सुहृदोंसहित आकर आपके पुत्र दुर्योधनने प्रसन्नतापूर्वक उसकी बड़ी पूजा की। ठीक उसी तरह जैसे बलिके पराजित होनेपर देवराज इन्द्रने विष्णुका पूजन किया था

Sinabi ni Sañjaya: Nang matapos ng anak ng guro ang kanyang pag-aaral at maganap ang lahat ng tungkuling inaasahan sa kanya, lumapit ang iyong anak na si Duryodhana na kasama ang mga kaibigan, at sa galak ay pinarangalan siya sa pamamagitan ng mga handog at paggalang. Ito’y tulad ni Indra, panginoon ng mga diyos, na sumamba kay Viṣṇu matapos mapasuko si Bali—isang debosyong may layuning pang-estratehiya upang makamit ang lakas at bentahe.