Adhyaya 81

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें श्रीकृष्ण और दारुककी बातचीतविषयक उजन्नासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७९ ॥ ऑपन--माज छा जज :: अशीतितमोब<्ध्याय: अर्जुनका स्वप्रमें भगवान्‌ श्रीकृष्णके साथ शिवजीके समीप जाना और उनकी स्तुति करना संजय उवाच कुन्तीपुत्रस्तु तं मन्त्र स्मरन्नेव धनंजय: । प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्‌ मुमोहाचिन्त्यविक्रम:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang anak ni Kuntī—si Dhananjaya Arjuna—habang walang tigil na inaalala ang mantrang iyon, upang ingatan ang sarili niyang panata, ay dinaig ng antok at nakatulog, bagaman ang kaniyang lakas ay lampas sa maisip. Inilalarawan ng taludtod ang kanyang pasya bilang pananagutang dharmic: ang katapatan sa salitang ipinangako ang nagiging agarang bigat ng dharma na nagtutulak sa kanya sa masidhing paggunita at pagtuon sa loob.

Verse 2

तं॑ तु शोकेन संतप्तं स्वप्ने कपिवरध्वजम्‌ । आससाद महातेजा ध्यायन्तं गरुडथ्वज:,उस समय स्वप्रमें महातेजस्वी गरुड़ध्वज भगवान्‌ श्रीकृष्ण शोकसंतप्त हो चिन्तामें पड़े हुए कपिध्वज अर्जुनके पास आये

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa isang panaginip, lumapit ang makapangyarihang Kṛṣṇa na may bandilang Garuḍa kay Arjuna—na ang bandila’y may Hanumān—at nadatnan siyang sinusunog ng dalamhati at lubog sa balisang pagninilay.

Verse 3

प्रत्युत्थानं च कृष्णस्य सर्वावस्थो धनंजय: । न लोपयति धर्मात्मा भक्त्या प्रेम्णा च सर्वदा

Wika ni Sañjaya: Si Dhanañjaya (Arjuna), anuman ang kanyang kalagayan, ay laging tumatayo upang salubungin si Kṛṣṇa. Ang matuwid na kaluluwang iyon ay hindi kailanman hinayaang maputol ang kaugaliang ito, sapagkat ginagawa niya ito nang walang palya sa debosyon at mapagmahal na paggalang.

Verse 4

प्रत्युत्थाय च गोविन्द स तस्मा आसन ददौ । न चासने स्वयं बुद्धि बीभत्सुर्व्यद्धात्‌ तदा,अर्जुनने खड़े होकर गोविन्दको बैठनेके लिये आसन दिया और स्वयं उस समय किसी आसनपर बैठनेका विचार उन्होंने नहीं किया

Wika ni Sañjaya: Tumindig si Arjuna upang salubungin si Govinda at inalok siya ng upuan. Ngunit sa sandaling iyon, ni hindi naisip ng anak ni Pāṇḍu na umupo para sa sarili.

Verse 5

ततः कृष्णो महातेजा जानन्‌ पार्थस्य निश्चयम्‌ । कुन्तीपुत्रमिदं वाक्यमासीन: स्थितमब्रवीत्‌

Pagkaraan, si Kṛṣṇa na may dakilang ningning, na batid ang matatag na pasya ni Pārtha, ay umupo at nagsalita sa anak ni Kuntī na nakatayo sa harap niya, sa ganitong paraan—

Verse 6

मा विषादे मन: पार्थ कृथा: कालो हि दुर्जय: । काल: सर्वाणि भूतानि नियच्छति परे विधौ

Wika ni Sañjaya: “Huwag mong hayaang lumubog sa dalamhati ang iyong isip, O Pārtha; sapagkat ang Panahon (Kāla) ay tunay na mahirap daigin. Ang Panahon ang naghahari sa lahat ng nilalang, at itinutulak sila sa di-maiiwasang kautusan ng Kataas-taasang Tagapag-ayos.”

Verse 7

किमर्थ च विषादस्ते तद्‌ ब्रूहि द्विपदां वर । न शोच्यं विदुषां श्रेष्ठ शोक: कार्यविनाशन:

Wika ni Sañjaya: “Ipaliwanag mo sa akin, O pinakamainam sa mga tao, sa anong dahilan dumating sa iyo ang ganitong panghihina ng loob? O pinakadakila sa marurunong, huwag kang magpadaig sa dalamhati—sapagkat winawasak ng dalamhati ang kakayahang kumilos at sinisira ang gawaing dapat maisakatuparan.”

Verse 8

यत्‌ तु कार्य भवेत्‌ कार्य कर्मणा तत्‌ समाचर । हीनचेष्टस्य यः: शोक: स हि शत्रुर्धनंजय,'जो कार्य करना हो, उसे प्रयत्नपूर्वक करो। धनंजय! उद्योगहीन मनुष्यका जो शोक है, वह उसके लिये शत्रुके समान है

Wika ni Sañjaya: “Anumang gawaing nararapat gawin, gawin mo iyon nang may matatag na pagsisikap. O Dhanañjaya, ang dalamhating sumisibol sa taong tamad sa pagpupunyagi ay tunay na nagiging parang kaaway niya—pinahihina ang lakas at layon sa mismong panahong kailangan ang pagkilos.”

Verse 9

शोचन्‌ नन्दयते शत्रून्‌ कर्शयत्यपि बान्धवान्‌ । क्षीयते च नरस्तस्मान्न त्वं शोचितुमहसि

Wika ni Sañjaya: “Ang taong nagpapadaig sa dalamhati ay nagpapasaya sa kanyang mga kaaway at, bukod pa roon, pinapahina ang kanyang mga kamag-anak sa bigat ng lungkot. At siya man ay unti-unting nauubos dahil sa dalamhating iyon. Kaya’t hindi ka nararapat magdalamhati.”

Verse 10

इत्युक्तो वासुदेवेन बीभत्सुरपराजित: । आबभाषे तदा विद्वानिदं वचनमर्थवत्‌,वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर किसीसे पराजित न होनेवाले विद्वान्‌ अर्जुनने यह अर्थयुक्त वचन उस समय कहा--

Wika ni Sañjaya: “Nang masabihan nang gayon ni Vāsudeva, si Arjuna—si Bībhatsu, ang di-matatalo at may malinaw na pag-unawa—ay nagsalita noon ng mga salitang hitik sa kahulugan.”

Verse 11

मया प्रतिज्ञा महती जयद्रथवधे कृता । श्वो5स्मि हन्ता दुरात्मानं पुत्रध्नमिति केशव

Wika ni Sañjaya: “O Keśava, gumawa ako ng dakilang panata hinggil sa pagpaslang kay Jayadratha: bukas, tiyak na papatayin ko ang masamang taong iyon—ang pumatay sa aking anak.”

Verse 12

मत्प्रतिज्ञाविघातार्थ धार्तराष्ट्री: किलाच्युत । पृष्ठतः सैन्धव: कार्य: सर्वैर्गुप्तो महारथै:

Wika ni Sañjaya: “O Acyuta, wari’y ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra, na naglalayong hadlangan ang aking panata, ay nag-ayos na ilagay si Saindhava sa likuran, binabantayan sa lahat ng panig ng mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe.”

Verse 13

'परंतु अच्युत! धृतराष्ट्रपक्षेके सभी महारथी मेरी प्रतिज्ञा भंग करनेके लिये सिंधुराजको निश्चय ही सबसे पीछे खड़े करेंगे और वह उन सबके द्वारा सुरक्षित होगा ।।

Wika ni Sañjaya: “O Kṛṣṇa, ang lahat ng dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe sa panig ni Dhṛtarāṣṭra ay tiyak na ilalagay ang hari ng Sindhu sa pinakahulihan upang mabigo ang aking panata, at siya’y poprotektahan nilang lahat. At yaong mga hukbo—sampu at isa pa—labing-isang akṣauhiṇī, napakahirap daigin, na ngayo’y binubuo ng mga nakaligtas sa mga napatay, ay nagkatipon doon sa ganap na lakas. Ay, O Mādhava—kung ang hari ng Sindhu ay inilagay sa likuran at binabantayan ng lahat ng maharathi, paano pa siya masisilayan (lalo nang marating) sa gitna ng siksik na hukbong iyon?”

Verse 14

ताभि: परिवृत: संख्ये सर्वैश्वेव महारथै: । कथं शकक्‍्येत संद्रष्टं दुरात्मा कृष्ण सैन्धव:

Wika ni Sañjaya: “O Kṛṣṇa, sa gitna ng labanan, kung napaliligiran siya ng mga hukbong iyon at ng lahat ng maharathi, paano pa masisilayan ang masamang si Saindhava?”

Verse 15

प्रतिज्ञापारणं चापि न भविष्यति केशव । प्रतिज्ञायां च हीनायां कथं जीवेत मद्विध:,“केशव! ऐसी अवस्थामें प्रतिज्ञाकी पूर्ति नहीं हो सकेगी और प्रतिज्ञा भंग होनेपर मेरे- जैसा पुरुष कैसे जीवन धारण कर सकता है?

Wika ni Sañjaya: “O Keśava, sa ganitong kalagayan, hindi maisasakatuparan ang panata. At kung mababali ang salitang ipinangako, paano pa mabubuhay ang isang tulad ko?”

Verse 16

दुःखोपायस्य मे वीर विकाडुशक्षा परिवर्तते । द्रुतं च याति सविता तत एतद्‌ ब्रवीम्यहम्‌

Wika ni Sañjaya: “O bayani, ang aking loob hinggil sa masakit at napakahirap na gawaing ito ay tila umurong. Bukod pa rito, ang Araw ay mabilis nang tumutungo sa paglubog; kaya ko ito sinasabi.”

Verse 17

शोकस्थानं तु तच्छुत्वा पार्थस्य द्विजकेतन: । संस्पृश्याम्भस्तत: कृष्ण: प्राढमुख: समवस्थित:

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang sanhi ng dalamhati ni Arjuna, si Kṛṣṇa—na may bandilang may sagisag na Garuḍa—ay humipo ng tubig sa ritwal na ācamana at saka umupo na nakaharap sa silangan. Taglay ang kapakanan ng anak ni Pāṇḍu at ang pasyang ipabagsak si Jayadratha, hari ng Sindhu, siya’y naghanda na magsalita nang gayon.

Verse 18

इदं वाक्‍्यं महातेजा बभाषे पुष्करेक्षण: । हितार्थ पाण्डुपुत्रस्य सैन्धवस्य वधे कृती

Sinabi ni Sañjaya: Ang makapangyarihan, ang may matang gaya ng lotus, ay nagsalita ng mga salitang ito—na may malinaw na layon para sa kapakanan ng anak ni Pāṇḍu (Arjuna) at may pasyang patayin ang hari ng Sindhu (Jayadratha).

Verse 19

पार्थ पाशुपतं नाम परमास्त्रं सनातनम्‌ | येन सर्वान्‌ मृधे दैत्यान्‌ जघ्ने देवो महेश्वर:,'पार्थ! पाशुपत नामक एक परम उत्तम सनातन अस्त्र है, जिससे युद्धमें भगवान्‌ महेश्वरने समस्त दैत्योंका वध किया था

Sinabi ni Sañjaya: “O Pārtha, may isang walang-hanggang sandatang sukdulang makapangyarihan na tinatawag na Pāśupata. Sa sandatang iyon, minsang pinuksa ni Maheśvara ang lahat ng Dāitya sa digmaan.”

Verse 20

यदि तद्‌ विदितं तेडद्य श्वो हन्तासि जयद्रथम्‌ | अथनज्ञातं प्रपद्यस्व मनसा वृषभध्वजम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Kung batid mo na ngayon ang sandatang iyon, bukas ay tunay mong mapapatay si Jayadratha. Ngunit kung hindi mo pa ito nalalaman, manalig ka sa iyong isipan kay Vṛṣabhadhvaja (Śiva). Umupo kang tahimik, magnilay kay Mahādeva; sa kanyang mahabaging biyaya, yamang ikaw ay kanyang deboto, matatamo mo ang dakilang sandatang iyon.”

Verse 21

त॑ देव॑ं मनसा ध्यात्वा जोषमास्व धनंजय । ततस्तस्य प्रसादात्‌ त्वं भक्त: प्राप्स्सि तन्महत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ituon mo ang isip sa pagninilay sa Diyos na iyon at manatiling tahimik at panatag, O Dhanañjaya. Pagkaraan, sa kanyang biyaya, ikaw—na kanyang deboto—ay matatamo ang dakilang sandatang iyon.”

Verse 22

ततः: कृष्णवच: श्रुत्वा संस्पृश्याम्भो धनंजय: । भूमावासीन एकाग्रो जगाम मनसा भवम्‌,भगवान्‌ श्रीकृष्णका यह वचन सुनकर अर्जुन जलका आचमन करके धरतीपर एकाग्र होकर बैठ गये और मनसे महादेवजीका चिन्तन करने लगे

Wika ni Sanjaya: Nang marinig ang mga salita ni Krishna, si Dhananjaya (Arjuna) ay nagsagawa ng ācamana sa paghipo sa tubig bilang paglilinis. Pagkaraan, umupo siya sa lupa na iisa ang tuon ng isip, at ibinaling ang loob sa Bhava (Mahadeva, Shiva).

Verse 23

ततः प्रणिहितो ब्राह्मे मुहूर्ते शुभलक्षणे । आत्मानमर्जुनो5पश्यद्‌ गगने सहकेशवम्‌,तब शुभ लक्षणोंसे युक्त ब्राह्म मुहूर्तमें ध्यानस्थ होनेपर अर्जुनने अपने-आपको भगवान्‌ श्रीकृष्णके साथ आकाशमें जाते देखा

Wika ni Sanjaya: Pagkaraan, sa mapalad na Brahma-muhūrta na may mabubuting palatandaan, nang siya’y lumubog sa malalim na pagninilay, nakita ni Arjuna ang isang pangitain—nakita niyang siya mismo’y naglalakbay sa langit kasama si Keśava (Śrī Krishna).

Verse 24

पुण्यं हिमवतः पादं मणिमन्तं च पर्वतम्‌ । ज्योतिर्भिश्न समाकीर्ण सिद्धचारणसेवितम्‌,पवित्र हिमालयके शिखर तथा तेज:पुंजसे व्याप्त एवं सिद्धों और चारणोंसे सेवित मणिमान्‌ पर्वतको भी देखा

Wika ni Sanjaya: Nasaksihan niya ang banal na paanan ng Himavat, at gayundin ang bundok na Maṇimant—nagniningning sa mga kumpol ng liwanag, at dinadalaw ng mga Siddha at Cāraṇa.

Verse 25

वायुवेगगति: पार्थ: खं भेजे सहकेशव: । केशवेन गृहीतः स दक्षिणे विभुना भुजे

Wika ni Sanjaya: Si Arjuna, kasingbilis ng hangin, ay umakyat nang mataas sa langit kasama si Keśava. Hinawakan nang mahigpit ng makapangyarihang Panginoong Keśava ang kanyang kanang bisig.

Verse 26

प्रेक्षमाणो बहून्‌ भावान्‌ जगामाद्धभधुतदर्शनान्‌ । उदीच्यां दिशि धर्मात्मा सो5पश्यच्छवेतपर्वतम्‌

Wika ni Sanjaya: Habang minamasdan niya ang maraming kababalaghan, ang matuwid na si Arjuna ay nagpatuloy patungong hilaga; doon niya nakita ang Puting Bundok (Śveta-parvata).

Verse 27

कुबेरस्य विहारे च नलिनीं पद्मभूषिताम्‌ । सरिच्छेष्ठां च तां गड्जां वीक्षमाणो बहूदकाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, sa hardin ng paglilibang ni Kubera, nasilayan niya ang isang lawa na pinalamutian ng mga lotus, at minasdan din ang Gaṅgā—ang pinakadakila sa mga ilog—na sagana sa malalim at masaganang tubig. Ipinahihiwatig ng tanawing ito ang panandaliang paglayo ng isip mula sa lupit ng digmaan tungo sa mga banal at mapalad na tanawin na nagbubunsod ng kadalisayan, kasaganaan, at pagpipigil-sa-sarili.

Verse 28

सदा पुष्पफलैव॑क्षैरुपेतां स्फटिकोपलाम्‌ । सिंहव्याप्रसमाकीर्णा नानामृगसमाकुलाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang pampang ng ilog ay pinalamutian ng mga batong kumikislap na tila kristal, at pinaganda ng mga punong laging hitik sa bulaklak at bunga. Madalas itong puntahan ng mga leon at tigre, at sa bawat panig ay siksik ang sari-saring usa at iba pang mailap na nilalang.”

Verse 29

पुण्याश्रमवतीं रम्यां मनोज्ञाण्डजसेविताम्‌ । मन्दरस्य प्रदेशांश्व॒ किन्नरोदुगीतनादितान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagpapatuloy nila, nasilayan nila ang kaibig-ibig na Gaṅgā—pinalamutian ng maraming banal na ashram at dinadalaw ng mga kaaya-ayang ibon. Sa pag-usad pa, nakita rin nila ang mga lupain ng Bundok Mandara, na umaalingawngaw sa matatamis at matataas na awit na inaawit ng mga Kinnara. Inilalarawan ng tanawing ito ang paglalakbay sa isang banal na kalikasan, kung saan ang mga sagradong pook at maayos na himig ay kabaligtaran ng karahasang dulot ng digmaan, at nagpapaalala na nananatili ang dharma at kadalisayan kahit sa gitna ng tunggalian.

Verse 30

हेमरूप्यमयै: शृज्ैननौषधिविदीपितान्‌ | तथा मन्दारवृक्षैश्न पुष्पितिरपशोभितान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga bahaging iyon ng kabundukan ay nagliliwanag dahil sa maraming makinang at maningning na halamang-gamot, at pinalamutian pa sa bawat panig ng mga punong mandāra na namumulaklak; ang mga tuktok, na wari’y yari sa ginto at pilak, ay lalo pang nagpaigting sa karilagan ng tanawin. Ipinahihiwatig ng paglalarawang ito ang isang pambihira, halos makalangit na ganda na mariing kabaligtaran ng karahasang dulot ng digmaan, at nagpapaalala na ang kadakilaan ng kalikasan at mga mapalad na palatandaan ay maaaring umiral kasabay ng tunggalian ng tao.

Verse 31

स्निग्धाञ्जनचयाकारं सम्प्राप्त: कालपर्वतम्‌ | ब्रह्मतुज़ं नदीक्षान्यास्तथा जनपदानपि

Sinabi ni Sañjaya: Sa pag-usad nang sunod-sunod, narating niya ang Bundok Kāla, na ang bigat at anyo ay tila bunton ng makinang na koliryo. Pagkaraan, nasilayan din niya ang Bundok Brahmatuṅga, iba’t ibang ilog, at maraming pook na tinitirhan ng mga tao. Itinatampok ng talatang ito ang di-mapipigil na pag-urong-sulong ng mga pangyayari—gaya ng paglalakbay sa mga palatandaang dinaanan—na nagpapahiwatig ng unti-unting paglapit ng tadhana sa gitna ng pag-unlad ng digmaan.

Verse 32

स तुडूं शतशुड्ूं च शर्यातिवनमेव च । पुण्यमश्वशिर:स्थानं स्थानमाथर्वणस्य च

Pagkaraan, ayon sa wastong pagkakasunod, tinahak nila ang pinakamataas na Śataśuṅga, ang gubat na Śaryātivana, ang banal na Aśvaśiraḥ-sthāna, at ang pook ng muni na Ātharvaṇa; at minasdan din nila ang bundok-hari na Vṛṣadaṃśa. Sa huli, narating nila ang Mahāmandara—isang dakilang tuktok na hitik sa mga Apsara at pinalalamutian ng mga Kinnara.

Verse 33

वृषदंशं च शैलेन्द्रं महामन्दरमेव च । अप्सरोभि: समाकीर्ण किन्नरैश्ञोपशोभितम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Namalas nila ang bundok-hari na Vṛṣadaṃśa at ang dakilang Mandara—isang maringal na tuktok na siksik sa mga Apsara at pinalalamutian ng mga Kinnara. Sa paglalakbay nilang pasulong, ayon sa wastong pagkakasunod sa mga banal na pook na iyon, sa wakas ay narating nila ang Mahāmandara, isang lugar na bantog sa makalangit na ganda at kabanalan.

Verse 34

तस्मिन्‌ शैले व्रजन्‌ पार्थ: सकृष्ण: समवैक्षत । शुभे: प्रस्रवणैर्जुष्टां हेमधातुविभूषिताम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Habang naglalakbay si Pārtha (Arjuna) sa bundok na iyon, kasama si Kṛṣṇa, namalas niya ito—pinagpala ng mga bukal na mapalad at pinalamutian ng mga ugat ng ginto.

Verse 35

समुद्रांक्षाद्भुताकारानपश्यद्‌ बहुलाकरान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Namalas ni Arjuna ang mga karagatan—malalawak at sari-sari—na nagpakita sa mga anyong kagila-gilalas; maging ang dagat, hitik sa di-mabilang na minahan ng hiyas, ay sumilay na tila isang kababalaghan. Nang masilayan niya nang sabay ang lupa, ang gitnang dako, at ang langit, napuno si Arjuna ng pagkamangha, at kasama si Śrī Kṛṣṇa ay naglakbay patungo sa Viṣṇupada (ang kataas-taasang langit), sumugod pasulong na parang palasong pinakawalan mula sa busog.

Verse 36

वियद्‌ द्यां पृथिवीं चैव तथा विष्णुपदं व्रजन्‌ । विस्मित: सह कृष्णेन क्षिप्तो बाण इवाभ्यगात्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang masilayan ni Arjuna nang sabay ang gitnang dako, ang langit, at ang lupa, napuno siya ng pagkamangha at kasama si Kṛṣṇa ay tumungo sa kataas-taasang Viṣṇupada. Sumugod siya na parang palasong pinakawalan mula sa busog, tinatangay ng bilis na di-mapipigil.

Verse 37

ग्रहनक्षत्रसोमानां सूर्यग्न्योश्व॒ समत्विषम्‌ । अपश्यत तदा पार्थो ज्वलन्तमिव पर्वतम्‌

Wika ni Sañjaya: Noon, nakita ni Pārtha (Arjuna) ang isang anyong tila bundok na naglalagablab na wari’y nasusunog; ang liwanag nito’y kumalat sa lahat ng dako—kasingningning ng mga planeta, mga bituin, ng Buwan, ng Araw, at ng apoy.

Verse 38

समासाद्य तु तं शैलं शैलाग्रे समवस्थितम्‌ । तपोनित्यं महात्मानमपश्यद्‌ वृषभध्वजम्‌,उस पर्वतपर पहुँचकर अर्जुनने उसके एक शिखरपर खड़े हुए नित्य तपस्यापरायण परमात्मा भगवान्‌ वृषभध्वजका दर्शन किया

Wika ni Sañjaya: Nang marating niya ang bundok na iyon at makita Siyang nakatindig sa tuktok, nasilayan ni Arjuna ang dakilang Panginoong Vṛṣabhadhvaja—na laging nakatuon sa pag-aayuno at pagninilay (tapas).

Verse 39

सहस्रमिव सूर्याणां दीप्यमानं स्वतेजसा । शूलिनं जटिलं गौरं वल्कलाजिनवाससम्‌

Wika ni Sañjaya: Siya’y nagningning sa sariling liwanag na tila sanlibong Araw. May tangan Siyang trident, may buhol-buhol na jata ang buhok, maputi ang anyo, at nakasuot ng kasuotang balat-kahoy at balat ng usa—marilag sa higpit ng pagtalima sa tapas.

Verse 40

नयनानां सहस्रश्न विचित्राड़ं महौजसम्‌ । पार्वत्या सहित देवं भूतसंघैश्व भास्वरै:

Wika ni Sañjaya: “Nakita ko ang maningning na Panginoon—makapangyarihan sa liwanag—na may kahanga-hangang kariktan at may sanlibong mata. Naroon si Mahādeva kasama si Pārvatī, at sa paligid Niya’y nakatindig ang mga nagliliwanag na pangkat ng bhūta na naglilingkod.”

Verse 41

गीतवादित्रसंनादैहासथलास्यसमन्वितम्‌ । वल्गितास्फोटितोकत्क्रुष्टी: पुण्यैर्गन्धैश्ष सेवितम्‌

Wika ni Sañjaya: Sa harap Niya’y umalingawngaw ang matatamis na awit at tugtugin, kalakip ang halakhak at marikit na sayaw. Ang mga tagapaglingkod ay naglulundag, nagbubuka ng mga bisig, pumapalakpak at sumisigaw nang malakas, ipinapamalas ang kanilang sining upang aliwin ang Panginoon; at sa paglilingkod na iyon ay inihain ang mga handog na dalisay at mabango.

Verse 42

अर्जुनका स्वप्रदर्शन स्तूयमान स्तवैर्दिव्यैऑऋषिभिव्रह्यवादिभि: । गोप्तारं सर्वभूतानामिष्वासधरमच्युतम्‌

Sañjaya said: As Arjuna beheld that wondrous manifestation, the godlike seers—knowers and expounders of Brahman—praised it with celestial hymns. They extolled the unfailing protector of all beings, the unshakable Lord, bearing the bow—whose presence signified guardianship and righteous power amid the turmoil of war.

Verse 43

वासुदेवस्तु तं दृष्टया जगाम शिरसा क्षितिम्‌ | पार्थेन सह धर्मात्मा गृणन्‌ ब्रह्म सनातनम्‌

Sañjaya said: Seeing him, Vāsudeva at once bowed down, touching the earth with his head. Then, together with Pārtha (Arjuna), that righteous-souled one began to hymn the eternal Brahman—Śiva—thus showing that even amid war, reverence for the highest divine principle and humility before dharma must not be abandoned.

Verse 44

लोकादिं विश्वकर्माणमजमीशानमव्ययम्‌ । मनस: परम॑ योनिं खं वायुं ज्योतिषां निधिम्‌

Sañjaya said: He was the primal source of the worlds, the universal maker, unborn, the sovereign Lord, and imperishable—the supreme womb of mind itself; the very form of space and wind; the treasury and support of all lights. Thus was that Supreme Self, the first cause of the moving and unmoving universe, the creator and dissolver of all beings, the revealer of Indra’s lordly powers and the Sun’s radiance. In His wrath dwelt Time itself. At that moment, Bhagavān Śrī Kṛṣṇa worshipped Him with mind, speech, intellect, and action.

Verse 45

स्रष्टारं वारिधाराणां भुवश्च प्रकृतिं पराम्‌ देवदानवयक्षाणां मानवानां च साधनम्‌

Sañjaya said: He was the creator of the streams of waters and the supreme primal ground of the earth; the sustaining source for gods, Dānavas, Yakṣas, and human beings. Indeed, he was the first cause of the universe—the world-creator, unborn, sovereign, imperishable: the foremost cause behind the arising of mind; of the nature of space and wind; the support of fire; the producer of waters; and the highest cause even of the earth. He was the supreme refuge of all yogic disciplines, the manifest treasure to the knowers of Brahman, the one who brings forth and withdraws the moving and unmoving world, and who reveals the majesty of Indra and the radiance of the Sun. In his wrath dwelt Time itself. Then Bhagavān Śrī Kṛṣṇa worshipped him with mind, speech, intellect, and action.

Verse 46

योगानां च परं धाम दृष्टं ब्रह्मविदां निधिम्‌ । चराचरस्य स्रष्टारं प्रतिहर्तारमेव च

Sañjaya said: He was seen as the supreme abode of all yogic disciplines, the manifest treasure known to the knowers of Brahman—indeed the Creator of all that moves and does not move, and also the One who withdraws it again. In him were recognized the primal cause of the world, the ordainer of beings, unborn, sovereign, and imperishable—the inner source from which mind arises; the principle of space and wind; the support of fire; the maker of waters; and the highest cause even of earth. He was the foremost cause of gods, demons, yakṣas, and humans; the ultimate refuge of all yogas; the evident wealth of the Brahman-knowers; the agent of the world’s creation and dissolution; and the revealer of Indra’s lordly powers and the Sun’s radiance. Time itself dwelt in his wrath. At that moment, Bhagavān Śrī Kṛṣṇa worshipped him with mind, speech, intellect, and action—showing that even amid war, reverence for the supreme principle and restraint before cosmic power are integral to dharma.

Verse 47

कालकोपं महात्मानं शक्रसूर्यगुणोदयम्‌ । ववन्दे तं तदा कृष्णो वाड्मनोबुद्धिकर्मभि:

Sinabi ni Sanjaya: Noon, yumukod si Krishna sa dakilang may marangal na diwa—na ang poot ay taglay ang lakas ng mismong Panahon, at sa kanya nahahayag ang kapangyarihan ni Indra at ang ningning ng Araw—at sumamba sa pamamagitan ng salita, isip, pag-unawa, at gawa.

Verse 48

य॑ प्रपद्यन्ति विद्वांस: सूक्ष्माध्यात्मपदैषिण: । तमजं कारणात्मानं जग्मतु: शरणं भवम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Ang mga pantas na naghahangad sa maselang layon ng panloob na pagkamulat ay kumakalinga sa Di-Ipinanganak na Panginoon, ang Sarili ng lahat ng sanhi. Gayon din, sina Krishna at Arjuna ay lumapit upang sumilong kay Bhava (Shiva).

Verse 49

अर्जुनश्वापि तं देवं॑ भूयो भूयो5प्यवन्दत । ज्ञात्वा तं सर्वभूतादिं भूतभव्यभवोद्धवम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Si Arjuna man ay yumukod nang paulit-ulit sa banal na Panginoon. Nang makilala niyang Siya ang unang pinagmulan ng lahat ng nilalang at ang pinagmumulan ng mga daigdig ng nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap, muli’t muli siyang nag-alay ng pagpupugay sa paanan ni Mahadeva.

Verse 50

ततस्तावागतौ दृष्टवा नरनारायणावुभौ । सुप्रसन्नमना: शर्व: प्रोवाच प्रहसन्निव,उन दोनों नर और नारायणको वहाँ आया देख भगवान्‌ शंकर अत्यन्त प्रसन्नचित्त होकर हँसते हुए-से बोले--

Pagkaraan, nang makita ni Sharva (Shiva) na dumating doon ang kapwa Nara at Narayana, lubhang nalugod ang kanyang kalooban at nagsalita na wari’y nakangiti.

Verse 51

स्वागतं वो नरश्रेष्ठावुत्तिछ्ठेतां गतक्लमौ । किं च वामीप्सितं वीरौ मनस: क्षिप्रमुच्यताम्‌

Sinabi ni Sanjaya: “Maligayang pagdating sa inyo, O pinakamahuhusay sa mga tao. Tumindig kayo—mawaksi nawa ang inyong pagod. O mga bayani, ano ang ninanais ng inyong mga puso? Sabihin agad.”

Verse 52

येन कार्येण सम्प्राप्ती युवां तत्‌ साधयामि किम्‌ | व्रियतामात्मन: श्रेयस्तत्‌ सर्व प्रददानि वाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Sa anong layunin kayo dalawa naparito—anong gawain ang dapat kong ganapin para sa inyo? Piliin ninyo ang tunay na pinakamabuti para sa inyong sarili; ipagkakaloob ko sa inyong dalawa ang anumang hilingin ninyo.”

Verse 53

“तुम दोनों जिस कार्यसे यहाँ आये हो, वह क्‍या है? मैं उसे सिद्ध कर दूँगा। अपने लिये कल्याणकारी वस्तुको माँगो। मैं तुम दोनोंको सब कुछ दे सकता हूँ ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Ano ang layunin ng pagparito ninyong dalawa? Aking isasakatuparan iyon. Humiling kayo ng bagay na magdudulot ng kapakanan sa inyo; kaya kong ipagkaloob sa inyong dalawa ang lahat.” Nang marinig ang mga salitang iyon, si Vasudeva (Kṛṣṇa) at si Arjuna—walang kapintasan, dakila ang loob, at sukdulang marunong—ay tumindig, nag-anjali (magkapatong ang palad) sa paggalang, at nagsimulang pumuri kay Śarva (Śiva) sa pamamagitan ng isang banal na himno—tumutugon sa kapangyarihan hindi sa paghingi, kundi sa debosyon at disiplinadong pagpapakumbaba.

Verse 54

भक्‍त्या स्तवेन दिव्येन महात्मानावनिन्दितो

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang mga salitang iyon tungkol sa Pinagpalang Śaṅkara, si Śrī Kṛṣṇa at si Arjuna—walang kapintasan, dakila ang loob, at sukdulang marunong—ay tumindig na magkapatong ang palad, at nagsimulang pumuri sa Panginoong Śiva sa pamamagitan ng isang banal na himno na puspos ng debosyon. Ipinahihiwatig ng tagpong ito na kahit sa gitna ng digmaan, ang paggalang at pagpapakumbaba sa harap ng banal ay nananatiling gabay na asal.

Verse 55

कृष्णाजुनावूचतुः नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च । पशूनां पतये नित्यमुग्राय च कपर्दिने

Wika nina Kṛṣṇa at Arjuna: “Pagpupugay kay Bhava, kay Śarva, kay Rudra, at sa Tagapagkaloob ng biyaya. Pagpupugay magpakailanman kay Paśupati, Panginoon at tagapangalaga ng lahat ng nilalang; kay Ugra na kakila-kilabot ang lakas; at kay Kapardin, ang may buhol-buhol na jata (buhok na nakapulupot).”

Verse 56

महादेवाय भीमाय त> यम्बकाय च शान्तये । ईशानाय मखध्नाय नमो स्त्वन्धकघातिने

Sinabi ni Sañjaya: Pagpupugay sa Panginoong Śaṅkara—kay Mahādeva, ang Dakilang Diyos; kay Bhīma, ang nakapanghihilakbot; kay Tryambaka, ang may tatlong mata; sa mismong anyo ng kapayapaan; kay Īśāna, ang pinakamataas na tagapaghari ng lahat; sa sumira sa paghahandog ni Dakṣa; at sa pumatay sa demonyong si Andhaka. Sa gitna ng lagim ng digmaan, tinatawag ng himnong ito ang sukdulang tagapagtanggol: ang mabagsik na lakas niya’y pumapawi sa kaguluhan, at ang kanyang kaloob-looban ay kapayapaan.

Verse 57

कुमारगुरवे तुभ्यं नीलग्रीवाय वेधसे । पिनाकिने हविष्याय सत्याय विभवे सदा

Sinabi ni Sañjaya: “O Panginoon, lagi akong yumuyuk at sumasamba sa iyo—guro ni Kumāra (Kārttikeya), ang May Asul na Lalamunan, ang tagapag-ayos at lumikha ng sansinukob, ang may tangan ng busog na Pināka, ang karapat-dapat tumanggap ng mga handog sa sakripisyo, ang mismong anyo ng Katotohanan, at ang kapangyarihang sumasaklaw sa lahat. Nawa’y ingatan at itaguyod ng iyong maharlikang presensya ang matuwid.”

Verse 58

विलोहिताय धूम्राय व्याधायानपराजिते । नित्यनीलशिखण्डाय शूलिने दिव्यचक्षुषे

Sinabi ni Sañjaya: “Muli’t muli, pagpupugay kay Panginoong Śiva—may matingkad na pula at kulay-usok; nagpapakita bilang banal na Mangangaso na di magagapi; laging may maitim-asul na tuktok ng buhol-buhol na buhok; may tangan ng trisula at pinagkalooban ng makalangit na paningin.”

Verse 59

हन्त्रे गोप्ज्रे त्रिनेत्राय व्याधाय वसुरेतसे । अचिन्त्यायाम्बिकाभत्रे सर्वदेवस्तुताय च

Sinabi ni Sañjaya: “Pagpupugay kay Śiva, muli’t muli—siya ang pumapatay at siya rin ang tagapangalaga; ang Panginoong may tatlong mata; ang Mangangaso na pumupuksa sa ‘mga halimaw’ ng kasalanan; ang may gintong binhi/lakas na nagniningning na parang apoy; ang Di-mawari; ang kabiyak ni Ambikā; at ang pinupuri ng lahat ng mga diyos.”

Verse 60

वृषध्वजाय मुण्डाय जलिने ब्रह्मचारिणे | तप्यमानाय सलिले ब्रह्मण्यायाजिताय च

Sinabi ni Sañjaya: “Muli’t muli, pagpupugay kay Śiva—na ang watawat ay may sagisag na toro; ahit ang ulo; may buhol-buhol na buhok at namumuhay sa banal na pag-iwas (brahmacarya); nag-aayuno at nagtitika habang nakalubog sa tubig; deboto ng mga Brahmin at di magagapi.”

Verse 61

विश्वात्मने विश्वसजे विश्वमावृत्य तिष्ठते । नमो नमस्ते सेव्याय भूतानां प्रभवे सदा

Sinabi ni Sañjaya: “Pagpupugay, muli’t muli, sa iyo—O Kaluluwang Sansinukob, O Lumikha ng daigdig—na, sumasaklaw sa lahat, nananatili bilang ganap na katotohanang bumabalot sa lahat. Ikaw ay laging karapat-dapat paglingkuran nang may paggalang; ikaw ang walang-humpay na pinagmumulan ng pag-usbong ng lahat ng nilalang.”

Verse 62

ब्रह्मवक्त्राय सर्वाय शड़कराय शिवाय च | नमोस्तु वाचस्पतये प्रजानां पतये नम:,ब्राह्मण जिनके मुख हैं, उन सर्वस्वरूप कल्याणकारी भगवान्‌ शिवको नमस्कार है। वाणीके अधीश्वर और प्रजाओंके पालक आपको नमस्कार है

Sinabi ni Sañjaya: Pagpupugay kay Śiva—na ang mukha ay si Brahmā, na Siya ang Lahat, ang mapagpala na Śaṅkara, ang mapalad at banal. Pagpupugay sa Panginoon ng Pananalita at sa Tagapangalaga at Soberano ng lahat ng nilalang. Sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, humihinto ang salaysay upang manalig sa paggalang, at manawagan ng banal na pag-iingat at wastong pananalita bilang sandigang etikal ng tapat na patotoo.

Verse 63

नमो विश्वस्य पतये महतां पतये नम: । नमः सहस्रशिरसे सहस्रभुजमृत्यवे

Sinabi ni Sañjaya: “Pagpupugay sa Panginoon ng buong sansinukob; pagpupugay sa Panginoon ng mga dakila. Pagpupugay sa May Sanlibong Ulo; pagpupugay sa Kanya na ang sanlibong bisig ay ang Kamatayan mismo.” Sa gitna ng lagim ng digmaan, inilalagay ng pananalitang ito ang nagaganap na karahasan sa ilalim ng mas mataas na paghahari, at ipinapaalala na maging ang pinakamakapangyarihang mandirigma at ang kanilang kapalaran ay nasa kaayusang kosmiko na lampas sa kamay ng tao.

Verse 64

नमो हिरण्यवर्णाय हिरण्यकवचाय च । भक्तानुकम्पिने नित्यं सिध्यतां नो वर: प्रभो

Sinabi ni Sañjaya: “Pagpupugay sa May ginintuang ningning, at sa Kanya na nakabihis ng ginintuang baluti. Laging mahabagin sa mga deboto—O Panginoon—nawa’y matupad ang biyayang aming hinihiling.”

Verse 65

सुवर्णके समान जिनका रंग है, जो सुवर्णमय कवच धारण करते हैं, उन आप भक्तवत्सल भगवानको मेरा नित्य नमस्कार है। प्रभो! हमारा अभीष्ट वर सिद्ध हो ।।

Sinabi ni Sañjaya: Matapos papurihan nang gayon si Mahādeva, si Vāsudeva—kasama si Arjuna—ay nagsikap noon na kamtin ang kalooban ni Bhava (Śiva) upang makamtan ang banal na sandata. Itinatanghal ng pangyayaring ito na ang paghahangad ng kapangyarihan ay dapat ilagay sa loob ng debosyon at disiplina: kahit sa kagipitan ng digmaan, ang pinakamataas na paraan ay paggalang, pagpipigil-sa-sarili, at makatarungang paghingi ng lakas mula sa karapat-dapat na pinagmulan, hindi sa dahas o pagmamataas.

Verse 80

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनस्वप्ने अशीतितमो5ध्याय: ।। ८० |। इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें अजुनिस्वप्रविषयक अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva, sa bahaging tinatawag na Pratijñā Parva, nagwakas ang ikawalongpung kabanata—tungkol sa panaginip ni Arjuna.”

Verse 343

चन्द्ररश्मिप्रकाशाड़ीं पृथिवीं पुरमालिनीम्‌ | उस पर्वतके ऊपरसे जाते हुए श्रीकृष्णसहित अर्जुनने नीचे देखा कि नगरों एवं गाँवोंके समुदायसे सुशोभित

Habang dumaraan sa tuktok ng bundok, si Arjuna na kasama si Śrī Kṛṣṇa ay tumingin sa ibaba at nakita na ang daigdig—pinalalamutian ng mga pangkat ng mga lungsod at nayon, kumikislap sa mga mineral na tila ginto, at may magagandang talon—ay nagliliwanag sa kabuuan sa ilalim ng mga sinag ng buwan.

Verse 633

सहस्रनेत्रपादाय नमो5संख्येयकर्मणे । विश्वके स्वामी और महापुरुषोंके पालक भगवान्‌ शिवको नमस्कार है

Pagpupugay at pagpapatirapa kay Bhagavān Śiva, Panginoon ng sanlibutan at tagapangalaga ng mga dakilang tao. Siya’y may sanlibong ulo at sanlibong bisig; Siya ang anyo ng Kamatayan; ang Kanyang mga mata at mga paa ay sanlibo rin; at ang Kanyang mga gawa ay di-mabilang. Pagpupugay kay Śiva na iyon.