Adhyaya 26

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ७० श्लोक हैं।) अपन बक। ] अति्ऑशाए:< षड्विशो<5ध्याय: भीमसेनका भगदत्तके हाथीके साथ युद्ध

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, nang ang mga mandirigma ay muling nag-ayos at muling sumulong sa labanan sa magkakahiwalay na pangkat, at ang mga kawal ng Kaurava ay umabante upang sumalubong, paano naglaban ang mga anak ni Pāṇḍu at ang aking maiinit ang loob na mga kampeon? Isalaysay mo sa akin kung paano naganap ang sagupaan nang ang magkabilang panig, dahil sa paninindigan at tunggalian, ay nagbalik sa larangan.”

Verse 2

किमर्जुनश्वाप्पकरोत्‌ संशप्तकबलं प्रति | संशप्तका वा पार्थस्य किमकुर्वत संजय

Tinanong ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, ano nga ba ang ginawa ni Arjuna laban sa hukbo ng Saṃśaptaka? O ano ang ginawa ng Saṃśaptaka kay Pārtha (Arjuna)?”

Verse 3

संजय उवाच तथा तेषु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागश: । स्वयमभ्यद्रवद्‌ भीम॑ नागानीकेन ते सुत:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang ang mga kawal ng Pāṇḍava ay bumalik at muling sumabak sa labanan sa magkakahiwalay na pangkat, at ang mga mandirigmang Kaurava ay sumulong upang salubungin sila, ang iyong anak na si Duryodhana ay siya mismong sumugod kay Bhīmasena, na may kasamang pangkat ng mga elepante bilang suporta.”

Verse 4

स नाग इव नागेन गोवृषेणेव गोवृष: । समाहूत: स्वयं राज्ञा नागानीकमुपाद्रवत्‌,जैसे हाथीसे हाथी और साँड़से साँड़ भिड़ जाता है, उसी प्रकार राजा दुर्योधनके ललकारनेपर भीमसेन स्वयं ही हाथियोंकी सेनापर टूट पड़े

Sinabi ni Sañjaya: Gaya ng elepanteng sumasalpok sa elepante, gaya ng torong humaharap sa toro sa labanan, si Bhīmasena—na hinamon mismo ng hari—ay dumaluhong nang tuwiran sa pangkat ng mga elepante.

Verse 5

स युद्धकुशल: पार्थो बाहुवीर्येण चान्वित: । अभिनत्‌ कुञ्जरानीकमचिरेणैव मारिष

Sinabi ni Sañjaya: Ang anak ni Kuntī, bihasa sa digmaan at puspos ng lakas at tapang ng bisig, ay mabilis na bumasag sa pangkat ng mga elepante sa di nagtagal.

Verse 6

ते गजा गिरिसंकाशा: क्षरन्त: सर्वतो मदम्‌ । भीमसेनस्य नाराचैविंमुखा विमदीकृता:

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga elepanteng yaon, kasinglaki ng mga bundok, ay nagbubuga ng likidong musth sa lahat ng dako. Ngunit nang masugatan ng matutulis na palaso ni Bhīmasena, nawala ang kanilang pagkalasing at bagsik; tumalikod sila sa labanan at nagsitakas.

Verse 7

विधमेदभ्रजालानि यथा वायु: समुद्धत: । व्यधमत्‌ तान्यनीकानि तथैव पवनात्मज:

Sinabi ni Sañjaya: Kung paanong ang hanging hinahampas ng bagyo ay nagpapangalat sa nagkakapal na ulap, gayon din winasak at ikinalat ng anak ng Diyos ng Hangin ang mga hanay ng hukbo.

Verse 8

जैसे जोरसे उठी हुई वायु मेघोंकी घटाको छिलन्न-भिन्न कर डालती है, उसी प्रकार पवनपुत्र भीमसेनने उन समस्त गजसेनाओंको तहस-नहस कर डाला ।।

Sinabi ni Sañjaya: Kung paanong ang malakas na hanging bumabangon ay pinupunit at pinagwawatak-watak ang nagkakapal na ulap, gayon din winasak ni Bhīmasena, anak ng Diyos ng Hangin, ang lahat ng pangkat ng mga elepante. Habang pinakakawalan niya ang mga palaso sa gitna ng mga elepante, si Bhīma ay nagningning doon—gaya ng bagong sikat na araw na nagpapalaganap ng sinag sa lahat ng daigdig.

Verse 9

जैसे उदित हुए सूर्य समस्त भुवनोंमें अपनी किरणोंका विस्तार करते हैं, उसी प्रकार भीमसेन उन हाथियोंपर बाणोंकी वर्षा करते हुए शोभा पा रहे थे ।।

Wika ni Sañjaya: Nang tamaan ng mga palaso ni Bhīma, ang mga elepanteng nagsisiksikan at magkakadikit ay nagmistulang maningning—gaya ng sari-saring ulap sa langit na hinahabi ng mga sinag ng araw.

Verse 10

तथा गजानां कदन॑ कुर्वाणमनिलात्मजम्‌ । क्रुद्धों दुर्योधनो5भयेत्य प्रत्यविध्यच्छितै: शरै:

Wika ni Sañjaya: Noon din, habang si Bhīmasena—anak ng Hangin—ay nagwawasak sa hanay ng mga elepante, si Duryodhana na nag-aalab sa poot ay sumugod upang harapin siya at tinuhog siya ng matutulis na palaso.

Verse 11

तत: क्षणेन क्षितिपं क्षतजप्रतिमेक्षण: । क्षयं निनीषुर्निशितैर्भीमो विव्याध पत्रिभि:

Wika ni Sañjaya: Nang makita iyon, namula na parang dugo ang mga mata ni Bhīma. Sa isang kisapmata, nagpasya siyang ipahamak ang hari, at tinuhog si Duryodhana ng matutulis na palasong may balahibo.

Verse 12

स शराचितसर्वाड्ि: क्रुद्धों विव्याध पाण्डवम्‌ | नाराचैरर्करश्म्याभैर्भीमसेनं स्मयजन्निव

Wika ni Sañjaya: Nababalot ng mga palaso ang buong katawan ni Duryodhana; kaya sa galit, tinamaan niya si Bhīmasena, anak ni Pāṇḍu, ng mga palasong nārāca na nagliliyab na parang sinag ng araw—na wari’y may ngiting mapanlibak.

Verse 13

तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रध्वजे स्थितम्‌ । भल्‍ल्लाभ्यां कार्मुकं चैव क्षिप्रं चिच्छेद पाण्डव:

Wika ni Sañjaya: O Hari! Sa ibabaw ng kaniyang bandilang maringal na hitik sa hiyas ay nakatindig ang isang nāga na yari sa mamahaling bato. Agad itong pinabagsak ni Bhīma, anak ni Pāṇḍu, sa dalawang palasong bhalla, at pinira-piraso rin ang kaniyang busog.

Verse 14

दुर्योधनं पीड्यमानं दृष्टवा भीमेन मारिष । चुक्षो भयिषुरभ्यागादड़ो मातड़मास्थित:

Wika ni Sañjaya: O kagalang-galang! Nang makita ni Duryodhana na matinding naiipit ni Bhīma, ang hari ng Aṅga—nagnanais guluhin at pasiklabin ang loob ni Bhīma—ay sumulong upang harapin siya, nakasakay sa elepanteng nag-aalimpuyo sa panahon ng paglalandi. Ipinakikita ng tagpong ito na sa digmaang gumuho ang dharma, ang mga mandirigma’y sumusugod hindi lamang upang ipagtanggol ang kakampi, kundi upang pag-alabin ang galit ng kalaban at wasakin ang kanyang pagpipigil.

Verse 15

तमापतत्तं नागेन्द्रमम्बुदप्रतिमस्वनम्‌ । कुम्भान्तरे भीमसेनो नाराचैरार्दयद्‌ भूशम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita ni Bhīmasena ang elepanteng panginoon na sumasalakay, ang ungol ay parang kulog sa ulap, marahas niyang tinamaan ito ng mga palasong nārāca, at malubhang sinugatan sa pagitan ng mga sentido. Sa malupit na pangangailangan ng digmaan, sinasalubong ng mandirigma ang napakalakas na puwersa ng tiyak at mapagpasiyang ganting-lakas, upang pigilin ang nakamamatay na pagsugod at ipagtanggol ang kanyang panig.

Verse 16

तस्य कायं विनिर्भिद्य न्यमज्जद्‌ धरणीतले । ततः पपात द्विरदो वज्ाहत इवाचल:,भीमसेनका नाराच उस हाथीके शरीरको विदीर्ण करके धरतीमें समा गया, इससे वह गजराज वज्के मारे हुए पर्वतकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा

Wika ni Sañjaya: Ang palaso, matapos butasin ang katawan ng elepante, ay bumaon sa lupa. Pagdaka’y bumagsak ang dambuhalang hayop sa daigdig na parang bundok na tinamaan ng vajra ni Indra—larawang nagpapakita ng nakapanghihilakbot na pagwawakas ng karahasan sa digmaan.

Verse 17

तस्यावर्जितनागस्य म्लेच्छस्याध: पतिष्यत: । शिरश्रिच्छेद भल्लेन क्षिप्रकारी वृकोदर:

Wika ni Sañjaya: Nang ang mandirigmang Mleccha—hindi pa nahihiwalay sa kanyang elepante—ay malapit nang bumagsak kasama nito, si Vṛkodara (Bhīma), na mabilis kumilos, ay pinugutan siya ng ulo sa pamamagitan ng palasong bhalla. Ipinakikita nito ang walang-awang agarang hatol sa digmaan, kung saan ang mapagpasiyang lakas ay ginagamit upang pawiin ang banta nang walang pagkaantala.

Verse 18

तस्मिन्‌ निपतिते वीरे सम्प्राद्रवत सा चमू: । सम्भ्रान्ताश्वद्धिपरथा पदातीनवमृदू्नती

Nang bumagsak sa lupa ang bayaning iyon, nabasag at tumakas ang buong hukbo. Ang mga kabayo, elepante, at mga karwahe, sinaklot ng sindak, ay nag-ikot sa kaguluhan; at ang nagkawatak-watak na hukbo’y tumakbo habang niyuyurakan ang sarili nilang mga kawal na lakad—larawang nagpapakita na kapag pinakawalan ang takot sa digmaan, winawasak nito ang kaayusan at habag nang sabay.

Verse 19

तेष्वनीकेषु भग्नेषु विद्रवत्सु समन्‍्तत:ः । प्राग्ज्योतिषस्ततो भीमं कुज्जरेण समाद्रवत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang mabasag ang mga hanay ng labanan at magsitakbo ang mga kawal sa lahat ng dako, ang hari ng Prāgjyotiṣa na si Bhagadatta ay sumugod kay Bhīmasena sakay ng kanyang elepante.

Verse 20

येन नागेन मघवानजयद्‌ू दैत्यदानवान्‌ । तदन्वयेन नागेन भीमसेनमुपाद्रवत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nakaluklok sa maringal na elepanteng isinilang sa mismong angkan ni Airāvata—ang elepanteng ginamit ni Indra noon upang daigin ang mga Daitya at Dānava—si Bhagadatta ay sumugod nang tuwid kay Bhīmasena.

Verse 21

स नागप्रवरो भीम॑ सहसा समुपाद्रवत्‌ । चरणाभ्यामथो द्वाभ्यां संहतेन करेण च,वह गजराज अपने दो पैरों तथा सिकोड़ी हुई सूँड़के द्वारा सहसा भीमसेनपर टूट पड़ा

Sinabi ni Sañjaya: Ang pinakadakila sa mga elepante ay biglang sumalakay kay Bhīmasena, hinahampas siya ng dalawang paa at ng punong-kahoy na tila nakatiklop at mahigpit na nakapulupot na trompa.

Verse 22

व्यावृत्तनयन: क्रुद्ध: प्रमथन्निव पाण्डवम्‌ । वृकोदररथं साश्वमविशेषमचूर्णयत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Palinga-linga ang mga mata nito sa lahat ng dako at nag-aalab sa galit; sumugod ito sa karwahe ni Vṛkodara (Bhīma) na wari’y dudurugin ang Pāṇḍava, at winasak ang karwahe kasama ang mga kabayo, ginawang guho nang walang pinipili.

Verse 23

पद्धयां भीमो5प्यथो धावंस्तस्य गात्रेष्वलीयत । जानन्नञज्जलिकावेध॑ नापाक्रामत पाण्डव:,भीमसेन पैदल दौड़कर उस हाथीके शरीरमें छिप गये। पाण्डुपुत्र भीम अंजलिकावेधर जानते थे। इसलिये वहाँसे भागे नहीं

Sinabi ni Sañjaya: Maging si Bhīma, na tumatakbo nang nakalakad, ay dumikit at nagkubli sa pagitan ng mga paa at mga sangkap ng elepante. Palibhasa’y batid niya ang nakamamatay na palasong tinatawag na ‘añjalikā’, ang Pāṇḍava (Bhīma) ay hindi umurong mula roon.

Verse 24

गात्रा भ्यन्तरगो भूत्वा करेणाताडयन्मुहु: । लालयामास तं नागं वधाकाड्क्षिणमव्ययम्‌,वे उसके शरीरके नीचे होकर हाथसे बारंबार थपथपाते हुए वधकी आकांक्षा रखनेवाले उस अविनाशी गजराजको लाड़-प्यार करने लगे

Sabi ni Sañjaya: Dumulas siya sa ilalim ng katawan ng elepante at paulit-ulit itong tinapik ng kanyang kamay, pinapakalma at hinahaplos ang maringal na elepanteng iyon—matatag, di matinag, waring di masisira—kahit ito’y sabik na pumatay. Ipinakikita ng tagpong ito na kahit sa gitna ng karahasan, ang husay at malinaw na pag-iisip ay kayang ilihis ang hilaw na pagngangalit sa pamamagitan ng mahinahong pagpipigil, hindi sa agarang pagpatay.

Verse 25

कुलालचक्रवन्नागस्तदा तूर्णमथा भ्रमत्‌ । नागायुतबल: श्रीमान्‌ कालयानो वृकोदरम्‌

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang elepante ay biglang umikot nang mabilis, gaya ng gulong ng magpapalayok. Taglay ang lakas ng sampung libong elepante at maringal sa anyo, ang elepanteng-hari na si Kālayāna ay nagsikap na pabagsakin si Vṛkodara (Bhīma). Ipinakikita nito na sa pagkahibang ng digmaan, ang lakas at pag-inog ng puwersa ay nagiging sandata ng nakamamatay na hangarin, kahit laban sa pinakadakilang bayani.

Verse 26

भीमो<पि निष्क्रम्य ततः सुप्रतीकाग्रतो5भवत्‌ । भीम॑ करेणावनम्य जानुभ्यामभ्यताडयत्‌,इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि भगदत्तयुद्धे षड्विंशो5ध्याय: ।।

Sabi ni Sañjaya: Lumabas din si Bhīma at pumuwesto sa unahan, kaharap si Supratīka. Sa kanyang makapangyarihang kamay ay pinabagsak niya ang kalaban at saka binugbog pa ng dalawang tuhod—larawan ng hilaw na lakas na sumisiklab sa kaguluhan ng labanan, kung saan ang tapang at bangis ay nag-aagawan ng paghahari.

Verse 27

भीमसेन भी उसके शरीरके नीचेसे निकलकर उस हाथीके सामने खड़े हो गये। उस समय हाथीने अपनी सूँड़से गिराकर उन्हें दोनों घुटनोंसे कुचल डालनेका प्रयत्न किया ।।

Sabi ni Sañjaya: Dumulas si Bhīmasena mula sa ilalim ng katawan ng elepante at humarap dito. Ibinagsak siya ng elepante sa pamamagitan ng kanyang nguso at sinikap na durugin siya sa ilalim ng dalawang tuhod. Pagkaraan, ibinalot nito ang nguso sa leeg ni Bhīma upang patayin siya; ngunit si Bhīma, sa isang mabilis na pain na nagpagulo sa hayop, ay nakawala sa mahigpit na pagkakapulupot ng nguso. Itinatampok ng pangyayaring ito ang malinaw na pag-iisip at disiplinadong lakas sa labanan—kapangyarihang ginagabayan ng pagbabantay, hindi ng bulag na poot.

Verse 28

पुनर्गात्राणि नागस्य प्रविवेश वृकोदर: । यावत्‌ प्रतिगजायातं स्वबले प्रत्यवैक्षत

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Vṛkodara (Bhīma) ay muling pumasok sa pagitan ng mga bahagi ng katawan ng elepante, nagkubli sa loob nito, at mula sa panig ng kanyang hukbo ay nagmasid—naghihintay hanggang may isa pang elepanteng sumulong upang humarap sa elepanteng iyon. Sa mabagsik na batas ng pakana sa digmaan, pinili niya ang pagtatago at tamang tiyempo kaysa lantad na pagpapakita, upang makamit ang bentahe para sa kanyang panig sa gitna ng kalituhan ng labanan.

Verse 29

भीमो<पि नागगात्रेभ्यो विनि:सृत्यापयाज्जवात्‌ । ततः सर्वस्य सैन्यस्य नाद: समभवन्महान्‌,थोड़ी देर बाद भीम हाथीके शरीरसे निकलकर बड़े वेगसे भाग गये। उस समय सारी सेनामें बड़े जोरसे कोलाहल होने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Si Bhīma man, matapos piliting makalusot mula sa pagitan ng mga katawan ng mga elepante, ay tumakas nang ubod ng bilis. Pagkaraan, isang napakalakas na ugong ang umalingawngaw sa buong hukbo—isang pagsiklab ng pagkabigla at kaguluhan, bunga ng salpukang malapitan at biglaang pagbaligtad ng pangyayari.

Verse 30

अहो धिड़ निहतो भीम: कुञज्जरेणेति मारिष | तेन नागेन संत्रस्ता पाण्डवानामनीकिनी

Sinabi ni Sañjaya: “Ay, kahihiyan! ‘Napatay si Bhīma—ng isang elepante!’ O iginagalang na ginoo.” Nang marinig ang sigaw tungkol sa “elepante,” ang hukbo ng mga Pāṇḍava ay sinapian ng matinding sindak.

Verse 31

ततो युधिषिरो राजा हतं मत्वा वृकोदरम्‌

Pagkatapos, si Haring Yudhiṣṭhira, sa pag-aakalang napatay na si Vṛkodara (Bhīma), ay tinamaan ng dagok sa budhing sumusunod sa dharma—isang dalamhating dumarating kapag ang digmaan ay wari’y nilalamon maging ang pinakamatibay na tagapagtanggol, at sinusubok ang katatagan ng isang pinuno sa dharma sa gitna ng kalituhan ng labanan.

Verse 32

त॑ रथं रथिनां श्रेष्ठा: परिवार्य परंतपा:

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga pangunahing mandirigmang nakasakay sa karwahe—mga makapangyarihang kaaway na tila nagsusunog sa kanilang kalaban—ay pumalibot sa karwaheng iyon sa lahat ng panig, sumisikip nang may disiplin sa gitna ng siksikan ng labanan.

Verse 33

स विघातं पृषत्कानामड्कुशेन समाहरन्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pinigil at pinagsama niya ang rumaragasang mga palaso, kinontrol ang kalagayan sa pagpipigil na tila aṅkuśa—ginawang napapamahalaan ang magulong ulang-sandata sa gitna ng karahasan ng digmaan.

Verse 34

तदद्भुतमपश्याम भगदत्तस्य संयुगे

Wika ni Sañjaya: Sa labang iyon, nasaksihan namin ang isang tunay na kagila-gilalas na gawa ni Bhagadatta—isang pambihirang pagpapamalas ng lakas at giting sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, na nagdulot ng pagkamangha maging sa mga batikang mandirigma.

Verse 35

ततो राजा दशार्णानां प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang hari ng Daśārṇa ay sumugod laban sa panginoon ng Prāgjyotiṣa, itinutulak pasulong ang paglusob sa gitna ng labanan—isang tagpo na nagpapakita kung paanong sa digmaan, ang mga pinuno’y humihila sa kanilang hukbo sa pamamagitan ng mapagpasiyang pagsalakay, kahit ang gayong sigla’y lalo lamang nagpapalalim sa siklo ng karahasan.

Verse 36

तिर्यग्यातेन नागेन समदेनाशुगामिना । तत्पश्चात्‌ दशार्णराजने मदस्रावी, शीघ्रगामी तथा तिरछी दिशा (पार्श्चभाग)-की ओरसे आक्रमण करनेवाले गजराजके द्वारा भगदत्तपर धावा किया ।।

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, sinalakay ng hari ng Daśārṇa si Bhagadatta sakay ng kaniyang maharlikang elepante—mabilis kumilos, nag-aalab sa musth, at umatake mula sa pahilis na linya sa tagiliran. Kaya nagsimula ang mabangis na sagupaan ng dalawang elepante, kapwa nakapanghihilakbot ang anyo. Sa moral na himig ng digmaan, itinatampok ng taludtod na ang kahusayan, sigla ng paglusob, at taktikal na paglapit ay makapagpapasya ng laban gaya rin ng lakas—ngunit ang lahat ng giting na ito’y nananatiling nakagapos sa malungkot na pangangailangan ng labanan.

Verse 37

सपक्षयो: पर्वतयोर्यथा सद्रुमयो: पुरा । वे दोनों हाथी बड़े भयंकर रूपवाले थे। उन दोनोंका युद्ध वैसा ही प्रतीत हुआ

Wika ni Sañjaya: “Gaya ng sinasabi noong unang panahon na dalawang bundok na may pakpak at hitik sa mga punò ay nagbabanggaan, gayon din ang anyo ng labanan ng dalawang elepanteng iyon—nakapanghihilakbot ang anyo, sumusugod at saka umurong muli. At ang elepante ng panginoon ng Prāgjyotiṣa, minsang lumalapit at minsang umaatras, ay nagpatuloy sa pakikipaglaban.”

Verse 38

तोमरै: सूर्यरश्म्याभैर्भगदत्तो5थ सप्तभि:

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, si Bhagadatta ay sumalakay na may pitong sibat na kumikislap na tila mga sinag ng araw—isang larawang nakasisilaw na lakas-mandirigma sa gitna ng walang humpay na karahasang sumusubok sa budhi sa larangan ng digmaan.

Verse 39

व्यवच्छिद्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिर:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Yudhiṣṭhira, matapos putulin at ihiwalay si Haring Bhagadatta mula sa mga puwersang sumusuporta sa kanya, ay lumapit upang pigilan siya—isang maingat na gawa ng isang hari sa gitna ng digmaan, upang pawiin ang isang mabigat na banta nang hindi nagdudulot ng di-kinakailangang kaguluhan.

Verse 40

स कुणज्जरस्थो रथिभि: शुशुभे सर्वतो वृत:

Wika ni Sañjaya: Nakatindig sa ibabaw ng elepante at napaliligiran sa lahat ng panig ng mga bihasang mandirigmang karwahe, siya’y nagningning—pinangangalagaan ng kanyang mga kasama sa siksik ng labanan, isang matingkad na larawan ng kaayusang pandigma at sama-samang tungkulin sa digmaan.

Verse 41

पर्वते वनमध्यस्थो ज्वलन्निव हुताशन: । जैसे वनके भीतर पर्वतके शिखरपर दावानल प्रज्वलित हो रहा हो

Wika ni Sañjaya: Gaya ng apoy na naglalagablab sa bundok sa gitna ng kagubatan, isang siksik at mahigpit na singsing ng mga mandirigmang karwahe—mga mababangis na mamamana—ang sumara mula sa lahat ng panig. Sa loob ng gayong pag-ikid, si Haring Bhagadatta, nakaupo sa elepante, ay kapansin-pansing nagningning, wari’y isang sunog-gubat na sumisiklab sa tuktok na masukal—isang nakapanghihilakbot na liwanag sa gitna ng digmaan.

Verse 42

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा परिगृहर महागजम्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, hinawakan ng hari ng Prāgjyotiṣa ang dambuhalang elepante—isang matapang na pasya sa dikitang sagupaan sa gitna ng kaguluhan ng labanan, na nagpapakita ng kahandaang harapin ang panganib nang tuwiran sa halip na umurong.

Verse 43

शिने: पौत्रस्य तु रथं परिगृहा महाद्विप:

Wika ni Sañjaya: Ang makapangyarihang elepante, matapos sakmalin ang karwahe ng apo ni Śini, ay sumiksik at dumagan dito—isang larawan ng napakalakas na puwersang bumabagsak sa isang mandirigmang nag-iisa sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, kung saan ang tapang ay sinusubok laban sa hilaw na lakas.

Verse 44

अभिनिक्षेप वेगेन युयुधानस्त्वपाक्रमत्‌ । युयुधान (सात्यकि) अपने रथको छोड़कर दूर हट गये और उस महान्‌ गजराजने शिनिपौत्र सात्यकिके उस रथको सूँड़से पकड़कर बड़े वेगसे फेंक दिया ।।

Sinabi ni Sañjaya: Sa lakas ng bigla at marahas na paghagis, umurong si Yuyudhāna (Sātyaki) mula sa pook na iyon. Pagkaraan, hinawakan ng dakilang hari ng mga elepante ang karwahe ni Sātyaki, ang inapo ni Śini, gamit ang kanyang nguso at inihagis iyon nang malayo sa matinding bilis. At ang kutsero, matapos pasiglahin ang mga kabayong mula sa Sindhu upang sumiklab ang kanilang arangkada, ay sumulong—sa gitna ng digmaang ang agos ay nakasalalay sa mabilis na pasya ng pag-urong at muling pagsalakay, kung saan ang buhay at dharma ay sinusubok sa walang humpay na karahasan.

Verse 45

स तु लब्ध्वान्तरं नागस्त्वरितो रथमण्डलात्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ngunit ang makapangyarihang mandirigmang iyon, nang makakita ng siwang, ay mabilis na lumabas mula sa bilog ng mga karwahe—sinunggaban ang sandali sa siksikang labanan, taglay ang pagbabantay at matatag na pasyang pangtaktika.

Verse 46

ते त्वाशुगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभा:

Ngunit ang mga lalaking matitibay na parang toro, na yumanig at nataranta sa kanyang mabilis na pagsalakay, ay itinulak sa takot habang ang agos ng labanan ay bumaling laban sa kanila.

Verse 47

ते गजस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पाण्डवा:

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga Pāṇḍava ay matinding pinipiga at ginugulo ni Bhagadatta, na nakikipaglaban mula sa ibabaw ng elepante—ang matayog niyang sasakyan ay ginawang pook ng pangamba ang larangan, at sinubok ang kanilang katatagan sa harap ng nakalalamang na lakas.

Verse 48

तेषां प्रद्रवतां भीम: पज्चालानामितस्तत:

Sinabi ni Sañjaya: Nang tumakas ang mga Pāñcāla sa kaguluhan, si Bhīma ay gumalaw dito’t doon sa gitna nila, pinatindi ang pagkapunit ng hanay at pinalaki ang sindak ng pag-urong—larawang nagpapakita na sa digmaan, kapag nabasag ang kaayusan, ang takot ay madaling kumalat sa buong hukbo.

Verse 49

भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषु

Sinabi ni Sañjaya: Sa kasagsagan ng labanan, nang ang mga Pāṇḍava ay mariing napipigil at napipisa ni Bhagadatta, ang tunggalian ay naging mabigat at madilim ang pagkamadalian—sinusubok ang loob at dharma, ang tungkulin, sa gitna ng dahas ng digmaan.

Verse 50

तस्याभिद्रवतो वाहान्‌ हस्तमुक्तेन वारिणा

Sinabi ni Sañjaya: Nang siya’y sumugod, ang kanyang mga kabayo ay tinamaan at napigil ng tubig na pinakawalan mula sa kamay—isang gawang pansamantalang pumipigil sa dahas nang walang tuwirang pagpatay, at nagpapakita na kahit sa digmaan, ang taktikal na pagpipigil ay kayang magliko sa landas ng kapahamakan.

Verse 51

ततस्तमभ्ययात्‌ तूर्ण रुचिपर्वाउ55कृतीसुत:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Ruciparvan, anak ni Kṛtī, ay mabilis na sumalakay patungo sa kanya, itinutulak ang labanan pasulong nang may nag-aalab na layon.

Verse 52

समघ्नज्छरवर्षेण रथस्थो5न्तकसंनिभ: । तब आकृतीपुत्र रुचिपर्वने तुरंत ही उस हाथीपर आक्रमण किया। वह रथपर बैठकर साक्षात्‌ यमराजके समान जान पड़ता था। उसने बाणोंकी वर्षासे उस हाथीको गहरी चोट पहुँचायी ।।

Sinabi ni Sañjaya: Nakaupo sa kanyang karwahe at wari’y si Antaka (Kamatayan) mismo, agad niyang sinalakay ang elepante ni Ruciparvan at binuhusan ito ng siksik na ulang-palaso. Sa sandaling iyon, siya’y tila si Yama sa katauhan, at sa kanyang pag-ulan ng palaso ay nagdulot siya ng malalalim na sugat sa elepante. Pagkaraan, tinamaan niya si Ruciparvan ng isang palasong tuwid at mahusay ang pagkakayari…

Verse 53

तस्मिन्‌ निपतिते वीरे सौभद्रो द्रौपदीसुत:

Sinabi ni Sañjaya: Nang bumagsak ang bayaning iyon, ang anak ni Subhadrā—ang anak ni Draupadī—ay agad na kumilos at sumulong. Ang taludtod na ito’y tanda ng pagliko ng salaysay ng digmaan: ang pagbagsak ng isang bantog na mandirigma ay kaagad na humihila sa susunod na kampeon, at inilalantad ang tanikala ng tungkulin, katapatan, at paghihiganti na nagpapabigat sa moral na tensiyon ng digmaan.

Verse 54

चेकितानो धृष्टकेतुर्युयुत्सुश्चार्दयन्‌ द्विपम्‌ । त एन॑ शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदा:

Sinabi ni Sañjaya: Sina Cekitāna, Dhṛṣṭaketu, at Yuyutsu ay mariing sumalakay sa elepante. Binuhusan nila ito ng walang patid na agos ng mga palaso, na wari’y mga ulap na may dalang ulan na nagbubuhos ng tuluy-tuloy na buhos—larawan ng di-matitinag na puwersa sa gitna ng makatarungang poot at tungkulin sa digmaan.

Verse 55

सिषिचुर्भरवान्‌ नादान्‌ विनदन्तो जिघांसव: । उस वीरके मारे जानेपर अभिमन्यु

Sinabi ni Sañjaya: Uhaw sa pagpatay at umuungal nang mabangis, binasa-basa nila siya sa siksik na buhos ng mga palaso, na para bang ang mga ulap ng ulan ay pinaliliguan ang isang bundok ng rumaragasang tubig. Sa moral na himpapawid ng digmaan, ipinakikita ng larawang ito kung paanong ang sama-samang poot at pagnanais na lumipol ay nakapagpapalit sa mga mandirigma tungo sa isang puwersang walang mukha—nakalalamon, maingay, at walang tigil—kung saan natatabunan ang habag ng agarang pangangailangan ng tagumpay.

Verse 56

प्रसारितकर: प्रायात्‌ स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम्‌ । सो<धिष्ठाय पदा वाहान्‌ युयुत्सो: सूतमारुजत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nakaladlad ang kanyang nguso, mabilis na sumugod ang elepante, matigas ang mga tainga at nakapako ang titig. Tinapakan nito ang mga kabayo ni Yuyutsu at pinatay ang kanyang sūta, ang tagapagmaneho ng karwahe. Sa marahas na agos ng labanan, ang lakas at husay ay hindi lumilitaw bilang mga huwarang moral kundi bilang mga kasangkapan ng digmaan—kaya maging ang katuwang ng mandirigma, ang sūta, ay tuwirang tinatarget, na lalo pang nagpapabigat sa etikal na kalupitan ng digmaan.

Verse 57

युयुत्सुस्तु रथाद्‌ राजन्नपाक्रामत्‌ त्वरान्वित: । ततः: पाण्डवयोधास्ते नागराजं शरैर्द्रूतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, si Yuyutsu ay mabilis na umurong mula sa kanyang karwahe sa pagmamadali. Pagkaraan, ang mga mandirigmang Pāṇḍava ay, sa pamamagitan ng kanilang mga palaso, itinaboy pabalik ang panginoon ng mga elepante.”

Verse 58

पुत्रस्तु तव सम्भ्रान्त: सौभद्रस्याप्लुतो रथम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang iyong anak, nalito sa pangamba, ay lumundag at sumakay sa karwahe ni Saubhadra (Abhimanyu). Sa sandaling iyon, si Yuyutsu—nababalot ng takot—ay pumuwesto rin sa karwahe ni Abhimanyu. Samantala, si Haring Bhagadatta, nakaupo sa likod ng elepante, ay nagpaulan ng mga palaso sa mga kaaway at nagningning na wari’y araw na nagpapalaganap ng sinag sa lahat ng daigdig.

Verse 59

स कुञ्जरस्थो विसृजन्निषूनरिषु पार्थिव: । बभौ रश्मीनिवादित्यो भुवनेषु समुत्सूजन्‌

Wika ni Sañjaya: Nakaupo sa kanyang elepante, patuloy na pinakawalan ng haring si Bhagadatta ang sunod-sunod na ulang-palaso laban sa mga kaaway. Habang ikinakalat niya ang mga palaso sa buong larangan, nagningning siya na wari’y araw na nagpapalawig ng mga sinag sa mga daigdig.

Verse 60

तमार्जुनि्द्धादिशभिरयुयुत्सुर्दशभि: शरै: | त्रिभिस्त्रिभिद्रौपदेया धृष्टकेतुश्च विव्यधु:

Wika ni Sañjaya: Tinamaan ni Abhimanyu, anak ni Arjuna, ang elepante ni Bhagadatta ng labindalawang palaso; sinaksak ito ni Yuyutsu ng sampu; at ang mga anak ni Draupadī kasama si Dhṛṣṭaketu ay tig-tatatlong palaso bawat isa, kaya’t nasugatan ang elepante.

Verse 61

सो<5तियत्नार्पितिर्बाणैराचितो द्विरदो बभौ | संस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर्जलदो महान्‌

Wika ni Sañjaya: Nababalot ang elepante ng mga palasong pinakawalan nang sukdulang pagsisikap, at napuno ang buong katawan nito. Sa gayong kalagayan, nagmistula itong malaking ulap-ulan na wari’y tinahi at tinuhog ng mga sinag ng araw.

Verse 62

नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां प्रेरितोडरिशरार्दित: । परिचिक्षेप तान्‌ नाग: स रिपून्‌ सव्यदक्षिणम्‌

Wika ni Sañjaya: Bagama’t pinahihirapan ng mga palaso ng kaaway, ang dambuhalang elepanteng pandigma—na inuudyukan ng bihasang mahout sa kanyang tiyaga at galing—ay nagsimulang dumakma sa mga kalaban at ihagis sila sa kaliwa’t kanan.

Verse 63

गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्‌ वने । आवेष्टयत तां सेनां भगदत्तस्तथा मुहुः,जैसे ग्वाला जंगलमें पशुओंको डंडेसे हाँकता है, उसी प्रकार भगदत्तने पाण्डव-सेनाको बार-बार घेर लिया

Wika ni Sañjaya: Kung paanong ang pastol sa gubat ay gumagamit ng tungkod upang itaboy at tipunin ang kawan, gayon din si Bhagadatta—muli’t muli niyang pinaligiran at sinikil ang hukbo ng mga Pāṇḍava.

Verse 64

क्षिप्रं श्येनाभिपन्नानां वायसानामिव स्वन: । बभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वन:

Sinabi ni Sañjaya: “Gaya ng mga uwak na, kapag mabilis na nasakmal o natakot sa biglang salakay ng lawin, ay agad sumasabog sa malakas na kaguluhan ng huni; gayon din, ang mga daing na puno ng pighati ng mga mandirigmang Pāṇḍava—na tumatakas nang watak-watak—ay narinig na umaalingawngaw nang matindi.”

Verse 65

स नागराज: प्रवराड्कुशाहतः पुरा सपक्षो5द्रिवरो यथा नृप । भयं तदा रिपुषु समादधद्‌ू भृशं वणिग्जनानां क्षुभितो यथार्णव:

Sinabi ni Sañjaya: “O hari, nang hampasin nang matindi ng napakalakas na pang-udyok (goad), ang maringal na elepanteng iyon ay wari’y naging gaya ng isang dambuhalang bundok noong unang panahon na may mga pakpak—matayog at di-mapipigil. Sa sandaling iyon, naghasik siya ng matinding pangamba sa mga kaaway, gaya ng dagat na binabagyo na naglalagay sa mga mangangalakal na manlalakbay sa takot.”

Verse 66

ततो ध्वनिर्दिरदरथाश्वपार्थिवै- भ॑याद्‌ द्रवद्धिर्जनितो5ति भैरव: । क्षितिं वियद्‌ द्यां विदिशो दिशस्तथा समावृणोत्‌ पार्थिव संयुगे तत:

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, nang ang mga elepante, karwahe, kabayo, at mga hari ay tumakas sa takot, sumiklab ang isang napakasindak na dagundong. Ang nakapangingilabot na tunog na iyon, O hari, ay wari’y bumalot sa larangan ng digmaan sa lahat ng panig—tinakpan ang lupa, ang himpapawid, ang kalangitan, at ang lahat ng direksiyon pati ang mga pagitan.”

Verse 67

स तेन नागप्रवरेण पार्थिवो भृशं जगाहे द्विषतामनीकिनीम्‌ । पुरा सुगुप्तां विबुधैरिवाहवे विरोचनो देववरूथिनीमिव

Sinabi ni Sañjaya: “Sakay ng pinakapangunahing elepante, ang hari (Bhagadatta) ay sumalakay nang malalim at buong bagsik sa hanay ng hukbong kaaway. Ito’y gaya ni Virocana noong unang panahon, sa digmaan ng mga deva at asura, na sumuong sa mahigpit na binabantayang pormasyon ng hukbo ng mga deva.”

Verse 68

भृशं ववौ ज्वलनसखो वियद्‌ रज: समावृणोन्मुहुरपि चैव सैनिकान्‌ । तमेकनागं गणशो यथा गजान्‌ समन्ततो द्रुतमथ मेनिरे जना:

Sinabi ni Sañjaya: “Isang mabagsik na hangin—kasama ng apoy—ang nagsimulang humihip. Umakyat ang alikabok sa langit at paulit-ulit na bumalot sa mga kawal. Sa nakabubulag na ulap ng alikabok, inakala ng mga tao na ang nag-iisang elepanteng iyon—na mabilis na sumasalakay sa lahat ng panig—ay parang isang buong kawan ng mga elepante.”

Verse 306

सहसाभ्यद्रवद्‌ राजन्‌ यत्र तस्थौ वृकोदर: । आर्य! उस समय सबके मुँहसे यही बात निकल रही थी--'अहो! इस हाथीने भीमसेनको मार डाला

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, biglang dumagsa ang buong hukbo patungo sa kinaroroonan ni Vṛkodara (Bhīma). Noon, iisa ang sigaw na lumabas sa bibig ng lahat—‘Ay! Napatay ng elepanteng ito si Bhīmasena; kay sama ng pangyayaring ito!’ Sa takot sa elepanteng iyon, ang buong hukbo ng mga Pāṇḍava ay nagmadaling umurong at tumakbo patungo sa lugar na kinaroroonan ni Bhīma.”

Verse 316

भगदत्तं सपाज्चाल्य: सर्वतः समवारयत्‌ । तब राजा युधिष्ठिरने भीमसेनको मारा गया जानकर पांचालदेशीय सैनिकोंको साथ ले भगदत्तको चारों ओरसे घेर लिया

Sinabi ni Sañjaya: “Kasama ang mga kawal ng Pāñcāla, pinaligiran nila si Bhagadatta sa lahat ng panig. Pagkaraan, si Haring Yudhiṣṭhira, sa paniniwalang napatay na si Bhīmasena, ay tinipon ang mga hukbo ng Pāñcāla at kinubkob si Bhagadatta sa apat na dako.”

Verse 326

अवाकिरन्‌ शरैस्तीक्ष्पः शतशो5थ सहस्रश: । शत्रुओंको संताप देनेवाले वे श्रेष्ठ रथी उन महारथी भगदत्तको सब ओरसे घेरकर उनके ऊपर सैकड़ों और हजारों पैने बाणोंकी वर्षा करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “Sa daan-daang, at pagkaraan ay libu-libong matatalim na palaso, ang mga pangunahing mandirigmang nakasakay sa karwahe—mga nagpapahirap sa kaaway—ay pumaligid kay Bhagadatta, ang dakilang mandirigma, sa lahat ng panig at nagpaulan sa kanya ng mga palasong tumatagos, walang patid.”

Verse 333

गजेन पाण्डुपञ्चालान्‌ व्यधमत्‌ पर्वतेश्वर: । पर्वतराज भगदत्तने उन बाणोंके प्रहारका अंकुशद्वारा निवारण किया और हाथीको आगे बढ़ाकर पाण्डव तथा पांचाल योद्धाओंको कुचल डाला

Sinabi ni Sañjaya: “Nakasakay sa elepante, si Bhagadatta—panginoon ng kahariang kabundukan—ay dumurog sa mga mandirigmang Pāṇḍava at Pāñcāla. Sa pamamagitan ng panghila o kawit ng elepante (ankusha) ay hinarang niya ang mga tama ng palaso, saka itinulak pasulong ang elepante at niyurakan ang hanay ng kalaban.”

Verse 346

तथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशाम्पते । प्रजानाथ! उस युद्धस्थलमें हाथीके द्वारा बूढ़े राजा भगदत्तका हमलोगोंने अद्भुत पराक्रम देखा

Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon ng bayan, O tagapamahala ng mga tao! Sa larangang ito ng digmaan, nasaksihan namin ang isang kahanga-hangang pagpapamalas ng katapangan—kung paanong ang matandang haring si Bhagadatta, nakasakay sa elepante, ay gumawa ng mga gawaing pambihirang lakas at giting.”

Verse 373

पाश्वें दशार्णाधिपतेर्भित्वा नागमपातयत्‌ । प्राग्ज्योतिषनरेशके हाथीने लौटकर और पीछे हटकर दशार्णराजके हाथीके पार्श्वभागमें गहरा आघात किया और उसे विदीर्ण करके मार गिराया

Sinabi ni Sanjaya: Inikot ng hari ng Prāgjyotiṣa ang kaniyang elepante at umurong sa likuran; saka niya tinamaan nang mabigat ang tagiliran ng elepante ng panginoon ng Daśārṇa, pinilas ito at ibinagsak hanggang mamatay. Ipinakikita ng tagpong ito ang malupit na katumpakan ng kasanayan sa digmaan, kung saan ang taktika at lakas ay nangingibabaw sa habag sa ilalim ng mga hinihingi ng labanan.

Verse 383

जघान द्विरदस्थं त॑ शत्रु प्रचलितासनम्‌ । तत्पश्चात्‌ राजा भगदत्तने सूर्यकी किरणोंके समान चमकीले सात तोमरोंद्वारा हाथीपर बैठे हुए शत्रु दशार्णगजको, जिसका आसन विचलित हो गया था, मार डाला

Sinabi ni Sanjaya: Pinabagsak niya ang kaaway na nakaupo sa elepante, na ang upuan ay nayugyog at nawalan ng tatag. Pagkaraan, si Haring Bhagadatta, gamit ang pitong makinang na sibat na kumikislap na parang sinag ng araw, ay pinatay ang kaaway na nakasakay sa elepante—si Daśārṇagaja—na ang puwesto ay nawasak na. Ipinakikita nito ang walang-awang lohika ng tungkulin sa digmaan: kapag ang mandirigma’y naalis sa ayos at naging marupok, sinasamantala agad ng kalabang hari ang bentahe nang walang pag-aatubili, ayon sa dharma ng mandirigma, kahit lantad ang malupit na batas ng digmaan.

Verse 393

रथानीकेन महता सर्वतः पर्यवारयत्‌ | तब युधिष्ठिरने राजा भगदत्तको अपने बाणोंसे घायल करके विशाल रथसेनाके द्वारा सब ओरसे घेर लिया

Sinabi ni Sanjaya: Sa pamamagitan ng malaking pangkat ng mga karwaheng pandigma, pinaligiran niya siya sa lahat ng panig. Pagkaraan, si Haring Yudhiṣṭhira, matapos sugatan si Bhagadatta sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso, ay kumubkob sa kaniya mula sa bawat direksiyon sa tulong ng isang napakalaking hukbo ng mga karwahe—isang disiplinadong hakbang ng digmaan upang pigilan ang mabagsik na kaaway, hindi basta kalupitan.

Verse 413

किरतां शरवर्षाणि स नाग: पर्यवर्तत । बाणोंकी वर्षा करते हुए भयंकर धनुर्धर रथियोंका मण्डल उस हाथीपर सब ओरसे आक्रमण कर रहा था और वह हाथी चारों ओर चक्कर काट रहा था

Sinabi ni Sanjaya: Habang ibinubuhos ang ulang-ulang na buhos ng mga palaso, patuloy na umiikot ang elepanteng iyon. Isang nakapanghihilakbot na singsing ng mga mandirigmang karwahe na may mga busog ang sumalakay dito mula sa lahat ng panig, walang patid—larawan ng walang-humpay na pagkubkob ng digmaan at ng dumadagundong na lakas ng pinagsamang karahasan.

Verse 423

प्रेषयामास सहसा युयुधानरथं प्रति । उस समय प्राग्ज्योतिषपुरके राजाने उस महान्‌ गजराजको सब ओरसे काबूमें करके सहसा सात्यकिके रथकी ओर बढ़ाया

Sinabi ni Sanjaya: Ang hari ng Prāgjyotiṣapura, matapos mapasailalim sa ganap na pagpipigil ang makapangyarihang panginoon ng mga elepante mula sa lahat ng panig, ay biglang itinulak ito pasulong patungo sa karwahe ni Sātyaki—isang mabilis at marahas na pagsalakay sa gitna ng labanan, kung saan ang ganap na paghawak sa sinasakyan ay nagiging sandata, at ang layon ay nasusukat sa mapagpasiyang pag-usad.

Verse 443

तस्थौ सात्यकिमासाद्य सम्प्लुतस्तं रथं प्रति । तदनन्तर सारथिने अपने रथके विशाल सिंधी घोड़ोंकों उठाकर खड़ा किया और कूदकर रथपर जा चढ़ा। फिर रथसहित सात्यकिके पास जाकर खड़ा हो गया

Wika ni Sañjaya: Nang marating niya si Sātyaki, tumindig siya na nakaharap sa karwaheng iyon, handa at matatag. Pagdaka’y kumapit siya sa malalaking kabayong Sindhī ng kaniyang karwahe, iniangat ang sarili at lumundag paakyat sa karwahe; saka, kasama ang karwahe, lumapit siya kay Sātyaki at huminto roon.

Verse 453

निश्चक्राम ततः सर्वान्‌ परिचिक्षेप पार्थिवान्‌ इसी बीचमें अवसर पाकर वह गजराज बड़ी उतावलीके साथ रथोंके घेरेसे पार निकल गया और समस्त राजाओंको उठा-उठाकर फेंकने लगा

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sinamantala ng dambuhalang elepante ang pagkakataon, nakalusot mula sa pagkubkob ng mga karwahe, at sinimulang buhatin at ihagis ang mga hari sa magkabilang panig.

Verse 463

तमेकं द्विरदं संख्ये मेनिरे शतशो द्विपान्‌ | उस शीघ्रगामी गजराजसे डराये हुए नरश्रेष्ठ नरेश युद्धस्थलमें उस एकको ही सैकड़ों हाथियोंके समान मानने लगे

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, inakala nilang ang nag-iisang elepanteng iyon ay katumbas ng daan-daang elepante—sa tindi ng kaniyang presensya, ang mga mandirigmang nayanig sa takot ay nakakita ng iisang lakas na wari’y marami.

Verse 476

ऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवा: । जैसे देवराज इन्द्र ऐगावत हाथीपर बैठकर दानवोंका नाश करते हैं, उसी प्रकार अपने हाथीकी पीठपर बैठे हुए राजा भगदत्त पाण्डव-सैनिकोंका संहार कर रहे थे

Wika ni Sañjaya: Kung paanong si Indra, hari ng mga diyos, na nakaluklok sa Airāvata, ay pumupuksa sa mga Dānava, gayon din si Haring Bhagadatta, na nakasakay sa likod ng kaniyang elepante, ay pumapatay sa mga kawal ng Pāṇḍava.

Verse 486

गजवाजिकृत: शब्द: सुमहान्‌ समजायत । उस समय इधर-उधर भागते हुए पांचाल-सैनिकोंके हाथी-घोड़ोंका महान्‌ भयंकर चीत्कार शब्द प्रकट हुआ

Wika ni Sañjaya: Noon ay sumiklab ang isang napakalakas na ugong—ang nakapanghihilakbot na sigaw ng mga elepante at kabayo—habang ang mga kawal ng Pāñcāla ay nagtatakbuhan sa iba’t ibang panig.

Verse 496

प्राग्ज्योतिषमभिक्रुद्ध: पुनर्भीम: समभ्ययात्‌ । भगदत्तके द्वारा समरभूमिमें पाण्डव-सैनिकोंके खदेड़े जानेपर भीमसेन कुपित हो पुनः प्राग्ज्योतिषके स्वामी भगदत्तपर चढ़ आये

Sinabi ni Sañjaya: Sa nag-aalab na galit, muling sumugod si Bhīma laban sa panginoon ng Prāgjyotiṣa, si Bhagadatta. Kahit naitaboy na ni Bhagadatta ang mga kawal ng Pāṇḍava mula sa larangan ng digmaan, si Bhīmasena—nagngangalit dahil sa pagkakawatak ng kanyang mga tauhan—ay muling sumalakay kay Bhagadatta, pasyang tumbasan ang lakas ng lakas at ibalik ang dangal ng kanyang panig sa labanan.

Verse 503

सिक्‍त्वा व्यत्रासयन्नागस्ते पार्थमहरंस्तत: । उस समय आक्रमण करनेवाले भीमसेनके घोड़ोंपर उस हाथीने सूँड़से जल छोड़कर उन्हें भयभीत कर दिया। फिर तो वे घोड़े भीमसेनको लेकर दूर भाग गये

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagwisik ng tubig mula sa kanyang nguso, tinakot ng elepante ang mga kabayo. At ang mga kabayong iyon, sinakmal ng sindak, ay nagtatakbong palayo, dala si Bhīmasena nang malayo sa labanan.

Verse 523

सुपर्वा पर्वतपतिर्निन्ये वैवस्वतक्षयम्‌ । यह देख जिनके अंगोंकी जोड़ सुन्दर है उन पर्वतराज भगदत्तने झुकी हुई गाँठवाले बाणके द्वारा रुचिपर्वाको यमलोक पहुँचा दिया

Sinabi ni Sañjaya: Si Suparvā, panginoon ng mga bundok, ay nagpadala (sa kanyang kaaway) sa tahanan ni Vaivasvata—sa kaharian ni Yama. Gayon din, si Bhagadatta, na wari’y hari ng kabundukan at may maayos na pagkakabuo ng mga kasukasuan, ay sa pamamagitan ng palasong may baluktot na dulo ay ipinadala si Ruciparvā sa daigdig ni Yama.

Verse 573

सिषिचुर्भरवान्‌ नादान्‌ विनदन्तो जिघांसव: । राजन! युयुत्सु बड़ी उतावलीके साथ रथसे उतरकर दूर चले गये थे। तत्पश्चात्‌ पाण्डव- योद्धा उस गजराजको शीघ्रतापूर्वक मार डालनेकी इच्छासे भैरव-गर्जना करते हुए अपने बाणोंकी वर्षद्वारा उसे सींचने लगे

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, si Yuyutsu ay nagmamadaling bumaba mula sa karwahe at lumayo. Pagkaraan nito, ang mga mandirigmang Pāṇḍava, sabik na mapabagsak agad ang elepanteng hari, ay umatungal ng nakapanghihilakbot na sigaw-digma at binuhusan siya ng ulang-palaso.