Adhyaya 190

Verse 1

शीश >> श््जु भ्निध्ररॉभ्राध्यस अष्टा शीर्त्याधिकशततमोब् ध्याय: दुःशासन और सहदेवका

Sinabi ni Sañjaya: O Hari! Pagkaraan nito, si Duhshasana, nag-aalab sa galit, ay sumugod kay Sahadeva. Sa matinding bilis ng kaniyang karwahe, wari’y pinayanig niya ang lupa—hudyat ng walang-awang pag-igting ng labanan, kapag ang poot ang nagtutulak sa mandirigma na maghangad ng paghahari sa halip na pagpipigil.

Verse 2

तस्यापतत एवाशु भल्‍्लेनामित्रकर्शन: । माद्रीपुत्र: शिरो यन्तु: सशिरस्त्राणमच्छिनत्‌,उसके आते ही शत्रुसूदन माद्रीकुमार सहदेवने शीघ्र ही एक भल्ल मारकर दुःशासनके सारथिका मस्तक शिरस्त्राणसहित काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: Habang siya’y sumusugod, si Sahadeva—anak ni Madri, tagapagpabagsak ng kaaway—ay agad tumama ng palasong bhalla at pinugot ang ulo ng tagapagmaneho ng karwahe, kasama ang helmet. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-awang agos ng digmaan: ang husay at pasya ay isinasagawa nang walang patlang, kahit ang bigat na moral ng karahasan ay nakabigkis sa bawat mapagpasiyang hampas.

Verse 3

नैनं दुःशासन: सूतं नापि कश्चन सैनिक: । कृत्तोत्तमाड़माशुत्वात्‌ सहदेवेन बुद्धवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ni si Duhshasana ni sinumang kawal ay nakapansin—gayon kabilis at kagaling kumilos ang marunong na si Sahadeva—nang kaniyang hampasin at pugutan ng ulo ang tagapagmaneho ng karwahe. Ipinakikita nito na sa kaguluhan ng digmaan, ang bilis at tumpak na taktika ay nakapagtatago maging ng isang mabigat na gawaing marahas, at lalo pang pinatitingkad ang tensiyong etikal sa pagitan ng pangangailangan sa labanan at ng halagang pantao na pasan ng mga hindi maharlika, gaya ng mga tagapagmaneho.

Verse 4

यदा त्वसंगृहीतत्वात्‌ प्रयान्त्यश्वा यथासुखम्‌ | ततो दुःशासन: सूतं बुबुधे गतचेतसम्‌,जब रास छूट जानेके कारण घोड़े अपनी मौजसे इधर-उधर भागने लगे, तब दुःशासनको यह ज्ञात हुआ कि मेरा सारथि मारा गया

Sinabi ni Sañjaya: Nang dahil walang humahawak sa renda ay nagsimulang tumakbo ang mga kabayo kung saan-saan ayon sa kanilang nais, noon napagtanto ni Duḥśāsana na ang kanyang sūta, ang tagapagmaneho ng karwahe, ay nawalan ng malay—na wari’y napatay o hindi na makakakilos—kaya’t naiwan ang karwaheng walang pagpipigil.

Verse 5

स हयान्‌ संनिगृह्माजी स्वयं हयविशारद: । युयुधे रथिनां श्रेष्ठो लघु चित्र च सुष्ल च

Sinabi ni Sañjaya: Sanay siya sa paghawak ng mga kabayo, kaya sa gitna ng labanan ay siya mismo ang pumigil at kumontrol sa mga ito. Bilang pinakadakila sa mga mandirigmang nakakarwahe, mabilis siyang lumaban, gumamit ng sari-saring maniobrang maayos at mahusay na naisagawa.

Verse 6

तदस्यापूजयन्‌ कर्म स्वे परे चापि संयुगे । हतसूतरथेनाजौ व्यचरद्‌ यदभीतवत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pinuri ang ginawa niyang iyon kapwa ng kanyang panig at ng panig ng kaaway sa labanan. Sapagkat sa gitna ng digmaan, bagaman napatay ang kanyang tagapagmaneho, naglibot siya sa sagupaan na tila walang takot.

Verse 7

सारथिके मारे जानेपर भी दुःशासन उस रथके द्वारा युद्धभूमिमें निर्भय-सा विचरता रहा; उसके इस कर्मकी अपने और शत्रुपक्षके लोगोंने भी प्रशंसा की ।।

Sinabi ni Sañjaya: Kahit napatay na ang kanyang tagapagmaneho, si Duḥśāsana ay patuloy na gumagala sa larangan ng digmaan sakay ng karwahe na tila walang takot; at pinuri ito kapwa ng kanyang panig at ng kaaway. Ngunit si Sahadeva ay nagpaulan ng matutulis na palaso sa mga kabayong iyon. Sa tindi ng sakit mula sa mga palaso, mabilis silang nagtakbuhan at nagkawatak-watak sa iba’t ibang dako.

Verse 8

स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्ससर्ज शरासनम्‌ | धनुषा कर्म कुर्वस्तु रश्मींश्ष॒ पुनरुत्सूजत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Dahil napapako siya sa mga renda, binitiwan niya ang kanyang busog; at kapag nais niyang gumamit ng busog, napipilitan naman siyang bitawan muli ang mga renda. Kaya sa siksik ng labanan, hindi niya magawang pamahalaan nang sabay ang mga kabayo at ang sandata.

Verse 9

छिद्रेष्वेतेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रो 5 भ्यवाकिरत्‌ । परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्‍्तरमवाप तत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Nang makita ang mga siwang sa pagtatanggol ng kaaway, si Sahadeva—anak ni Mādrī—ay nagpaulan ng mga palaso, na wari’y tinakpan siya ng mga iyon. Sa sandaling iyon, si Karṇa, na nagnanais na ipagtanggol ang iyong anak, ay sumugod sa pagitan at inangkin ang puwestong iyon.”

Verse 10

वृकोदरस्तत: कर्ण त्रिभिर्भल्लै: समाहित: । आकर्णपूर्णरभ्यघ्नद्‌ बाह्वोरुगसि चानदत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, si Vṛkodara (Bhīma) ay tumutok kay Karṇa, hinila ang busog hanggang tainga, at tinamaan siya ng tatlong matutulis na palaso—malalalim ang tama sa magkabilang bisig at sa dibdib. Matapos ang mga tama, umungal nang malakas si Bhīma.”

Verse 11

स निवृत्तस्तत: कर्ण: संघट्टधित इवोरग: । भीममावारयामास विकिरन्‌ निशितान्‌ शरान्‌,तदनन्तर पैरोंसे कुचले गये सर्पके समान कुपित हो कर्ण लौट पड़ा और तीखे बाणोंकी वर्षा करके भीमको रोकने लगा

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, bumalik si Karṇa—gaya ng ahas na nagngangalit matapos yurakan—at hinarang ang pagsulong ni Bhīma, habang ikinakalat ang ulang ng matatalim na palaso.”

Verse 12

ततो<भूत्‌ तुमुलं युद्ध भीमराधेययोस्तदा । तौ वृषाविव नर्दन्तौ विवृत्तनयनावुभौ

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, sumiklab ang magulong labanan nina Bhīma at Rādheya (Karṇa). Kapwa sila, ang mga mata’y baluktot sa poot at nakatuon sa isa’t isa, ay umungal na parang dalawang toro.”

Verse 13

वेगेन महतान्योन्यं संरब्धावभिपेततु: । अभिसंश्शलिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयो:

Sinabi ni Sañjaya: “Dahil sa matinding bilis at nag-aalab na paninindigan, nagbanggaan silang dalawa. Doon, nang magsara ang agwat at magdikit sa malapitan, ang dalawang kampeon—sanay sa gawi ng digmaan—ay nagtagpo sa isang siksik at marahas na sagupaan.”

Verse 14

गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng kanyang gada (pamalo), hinampas ni Bhīmasena ang poste/haliging pang-istruktura ng karwaheng pandigma ni Karṇa, upang pilayin ang sasakyan at sa gayon ay pigilan ang pag-arangkada ng mandirigma sa gitna ng kaguluhan ng labanan. Ipinakikita nito ang isang taktikal na pasya sa digmaan: gawing inutil ang kasangkapang nakapipinsala, sa halip na basta magpalitan ng suntok, bagaman nananatili sa mabagsik na pangangailangan ng larangan.

Verse 15

ततो भीमस्य राधेयो गदामाविध्य वीर्यवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang makapangyarihang si Rādheya (Karṇa), habang iniinog ang kanyang gada, ay sumugod laban kay Bhīma—larawan ng lalong tumitinding poot sa digmaan, kung saan sinusubok ang lakas at paninindigan sa ilalim ng bigat ng moralidad ng digmaang magkakamag-anak.

Verse 16

ततो भीम: पुनर्गुर्वी चिक्षेपाधिरथेर्गदाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, si Bhīma, hindi natinag, ay muling inihagis ang kanyang mabigat na gada sa dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe. Itinatampok ng taludtod ang walang tigil na pag-igting ng dahas sa labanan—kung saan ang tapang at poot ang nagtutulak sa paulit-ulit na paglusob, habang patuloy na naiipon ang bigat na etikal ng karahasan sa larangan ng dharma.

Verse 17

तां गदां बहुभि: कर्ण: सुपुड्खै: सुप्रवेजितै: । प्रत्यविध्यत्‌ पुनश्चान्यै: सा भीम॑ पुनराव्रजत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Paulit-ulit na tinamaan ni Karṇa ang gadang iyon ng maraming palaso—maayos ang balahibo at pinakawalan nang may matinding puwersa—ngunit ang gada, bagaman napigil ng kanyang mga palaso, ay bumalik pa rin patungo kay Bhīma. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang humpay na agos ng labanan: nagtatagpo ang husay at lakas sa di-matitinag na paninindigan, at kahit ang sunod-sunod na pagharang ay hindi madaling makalihis sa isang paglusob na may matibay na pasya.

Verse 18

तत्पश्चात्‌ उन्होंने अधिरथपुत्र कर्णपर पुनः एक भारी गदा छोड़ी। परंतु कर्णने तेज किये हुए सुन्दर पंखवाले दूसरे-दूसरे बहुत-से बाण मारकर उस गदाको बींध डाला। इससे वह पुनः भीमपर ही लौट आयी ।।

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, muling inihagis ni Bhīma ang isa pang napakalaking gada laban kay Karṇa, ang anak ni Adhiratha. Ngunit si Karṇa, sa pamamagitan ng napakaraming palasong mabilis at may magagandang balahibo, ay binutas ang gadang iyon at itinulak pabalik; at dahil sa pagtalbog, ito’y muling bumalik patungo kay Bhīma. Sa sagupaan ng galing, itinatampok ng taludtod ang disiplinadong husay at malinaw na pag-iisip ng mandirigma: napipigil ang lakas ng katumpakan, at ang karahasan ay bumabalik sa nagpakawala nito.

Verse 19

स कर्ण सायकानष्टौ व्यसृजत्‌ क्रोधमूर्च्छित:

Wika ni Sañjaya: Nang masakmal ng bugso ng poot, pinakawalan ni Karṇa ang walong palaso.

Verse 20

तैस्तस्य निशितैस्ती&$णैरभीमसेनो महाबल: । चिच्छेद परवीरघ्न: प्रहसन्निव भारत

Wika ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng matatalim na palasong iyon, si Bhīmasena na makapangyarihan—tagapagpuksa ng mga bayani ng kaaway—ay pumutol sa mga sandata ng kalaban, na wari’y tumatawa, O Bhārata.

Verse 21

ध्वजं शरासनं चैव शरावापं च भारत । तब क्रोधसे व्याकुल हुए भीमसेनने कर्णको आठ बाण मारे। भारत! शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले महाबली भीमसेनने हँसते हुए-से उन तेज धारवाले तीखे बाणोंद्वारा कर्णके ध्वज धनुष और तरकसको काट गिराया ।।

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, sa matatalim na palaso, si Bhīmasena—bagaman ginugulo ng poot—ay tumama kay Karṇa at pinutol ang kanyang watawat, busog, at lalagyan ng palaso. Kinuha ni Karṇa ang isa pang busog, may likurang ginto at mahirap daigin; at pagkaraan, ang anak ni Rādhā ay mabilis na pinaslang, sa mga palasong nasa kanyang karwahe, ang maiitim na kabayo ni Bhīmasena na kasingkulay ng oso, pati ang dalawang bantay sa magkabilang panig.

Verse 22

ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभि: । ऋक्षवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी

Wika ni Sañjaya: Muli, si Rādheya (Karṇa) ay mabilis na pinabagsak, sa mga palasong mula sa kanyang karwahe, ang mga kabayo ni Bhīmasena na kulay-oso; at agad din niyang pinaslang ang dalawang bantay sa gilid at ang tagapagmaneho ng karwahe.

Verse 23

स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम्‌ | हरिर्यथा गिरे: शूड़ं समाक्रामदरिंदम:,इस तरह रथ नष्ट हो जानेसे शत्रुदमन भीमसेन जैसे सिंह पर्वतके शिखरपर चढ़ जाता है, उसी प्रकार उछलकर नकुलके रथपर जा बैठे

Wika ni Sañjaya: Nang mawasak ang sariling karwahe, si Bhīma—tagapagpasuko ng mga kaaway—ay lumundag at sumakay sa karwahe ni Nakula, na parang leon na tumatalon sa tuktok ng bundok.

Verse 24

तथा द्रोणार्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौ । आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि

Wika ni Sañjaya: “Gayon din, O hari, ang dalawang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—si Droṇa at si Arjuna, guro at alagad—ay naglaban sa larangan nang may pambihirang paraan, nagbabanggaan at nagsasagupaan, kapwa nagpapalitan ng mga hampas sa digmaan.”

Verse 25

लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश्व रणेन च । मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च,शीघ्रतापूर्वक बाणोंके संधान और रथोंके योगसे अपने संग्रामद्वारा वे दोनों वीर लोगोंके नेत्रों और मनको भी मोह लेते थे

Wika ni Sañjaya: “Sa bilis ng kanilang paglalapat ng palaso sa busog, sa disiplinadong pag-uugnay ng kanilang mga karwahe, at sa mismong paraan ng kanilang pakikipaglaban, ang dalawang bayani ay nakapagpamangha sa mga nanonood—nabihag ang mga mata at pati ang isipan ng mga tao.”

Verse 26

उपारमन्त ते सर्वे योधा भरतसत्तम । अदृष्टपूर्व पश्यन्तस्तद्‌ युद्ध गुरुशिष्ययो:,भरतश्रेष्ठ! गुरु और शिष्यके उस अपूर्व युद्धको देखते हुए सब योद्धा संग्रामसे विरत हो गये

Wika ni Sañjaya: “O pinakamainam sa angkan ng Bharata, nang masaksihan nila ang digmaang di pa kailanman nakita sa pagitan ng guro at alagad, ang lahat ng mandirigma ay tumigil sa pakikipaglaban.”

Verse 27

विचित्रान्‌ पृतनामध्ये रथमार्गनुदीर्य तौ । अन्योन्यमपसव्यं च कर्तु वीरौ तदेषतु:,वे दोनों वीर सेनाके बीचमें रथके विचित्र पैंतरे प्रकट करते हुए उस समय एक-दूसरेको दायें कर देनेकी चेष्टा करने लगे

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng mga hukbo, ipinamalas ng dalawang bayani ang mga pambihirang maniobra ng karwahe, pinatakbo ang kanilang landas sa masalimuot na anyo; at bawat isa’y nagsikap na mailagay ang kalaban sa ‘kaliwang’ panig na itinuturing na di-mapalad, upang magtamo ng bentahe.”

Verse 28

पराक्रमं तयोयोधा ददृशुस्ते सुविस्मिता: । तयो: समभवद्‌ युद्ध द्रोणपाण्डवयोर्महत्‌

Wika ni Sañjaya: “Namangha ang mga mandirigma sa lakas at kagitingan ng dalawang iyon. At noon ay sumiklab ang isang dakilang labanan sa pagitan ni Droṇa at ng mga Pāṇḍava.”

Verse 29

यद्‌ यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया

Sinabi ni Sañjaya: Anumang gawa ang ginawa ni Droṇa, ginawa niya iyon na may layuning daigin ang mga anak ni Kuntī—uudyok ng pagnanais na lupigin sila sa digmaan.

Verse 30

यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवं सम विशेषितुम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Kapag si Droṇa ay hindi na makapangibabaw sa Pāṇḍava at hindi na makamit ang tiyak na bentahe laban sa kanya…”

Verse 31

ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्र वायव्यमथ वारुणम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “(Ginamit niya) ang sandata ni Indra, ang sandatang Pāśupata, ang sandatang isinilang kay Tvaṣṭṛ, at saka ang mga sandata nina Vāyu at Varuṇa.” Sa etikal na himig ng digmaan, ang pagsasalansan ng mga banal na palaso ay hudyat ng pag-igting na lampas sa karaniwang labanan ng tao, kung saan sinusubok ang kapangyarihan at pagpipigil (dharma) sa gitna ng pagnanais na manaig sa kaaway.

Verse 32

अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डव:

Sinabi ni Sañjaya: “Kapag ang mga Pāṇḍava, ayon sa wastong paraan at tuntunin, ay sumasalag sa kanyang mga sandata gamit ang sarili nilang mga sandata…”

Verse 33

यद्‌ यदस्त्रं स पार्थाय प्रयुड्धक्ते वेजिगीषया

Sinabi ni Sañjaya: “Anumang sandata ang ginamit niya laban kay Pārtha, ginawa niya iyon na may layuning manaig sa labanan.”

Verse 34

तस्य तस्य विघाताय तत्‌ तद्धि कुरुतेडर्जुन: । परंतु विजयकी इच्छासे वे पार्थपर जिस-जिस अस्त्रका प्रयोग करते थे, उस-उसके विनाशके लिये अर्जुन वैसे ही अस्त्रोंका प्रयोग करते थे ।।

Sinabi ni Sañjaya: Upang salagin ang bawat paglusob, ginamit ni Arjuna ang eksaktong katumbas na paraan ng pagpapawalang-bisa. Sa tuwing ang mga banal na sandata ay inilulunsad ayon sa wastong ritwal, si Arjuna—nagnanais ng tagumpay—ay sumasagot ng kapantay na sandata at winawasak ang bawat isa paglitaw pa lamang. Ipinakikita ng tagpong ito ang disiplinadong kahusayan sa digmaan: ang lakas ay napipigil hindi sa poot, kundi sa galing, pagpipigil, at tiyak na kaalaman sa mga panlaban.

Verse 35

मेने चात्मानमधिकं पृथिव्यामधि भारत

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, inakala niyang siya ang nakahihigit sa ibabaw ng daigdig.”

Verse 36

वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Bagaman pinipigil ni Pārtha (Arjuna), nanatili pa rin siya roon, sa gitna mismo ng mga mandirigmang dakila ang loob—isang sandaling puno ng tensiyon, kung saan ang pansariling tapang ay sumasalubong sa pagsisikap na pigilan ang higit pang kapahamakan sa larangan ng digmaan.

Verse 37

ततोडन्तरिक्षे देवाश्न गन्धर्वाश्ष सहस्रश:

Pagkaraan, sa himpapawid, nagpakita ang mga diyos at ang mga Gandharva nang libu-libo, bilang mga saksi sa sandaling iyon, at lalo pang pinalakas ang damdaming ang mga pangyayari sa digmaan ay minamasdan at hinahatulan ng mas matataas na nilalang.

Verse 38

तदप्सरोभिराकीर्ण यक्षगन्धर्वसंकुलम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang bahaging iyon ay wari’y siksik sa mga Apsaras at nag-uumapaw sa mga Yakṣa at Gandharva—nagpapahiwatig ng isang makalangit, di-makamundong himig sa gitna ng nagaganap na mga pangyayari.

Verse 39

तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुन: पुन:

Doon, paulit-ulit, ang mga tinig—nakatago sa paningin—ay gumagala at umuugong nang pasumpong-sumpong, waring nagpapahiwatig ng mga di-nakikitang presensya at ng nakapanghihilakbot na kawalang-katiyakan na bumabalot sa larangan ng digmaan.

Verse 40

विसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश

Sinabi ni Sañjaya: Nang ihagis ang mga sandata, naglalagablab ang ningning, wari’y sinusunog nila ang sampung panig ng daigdig—hudyat ng nakapanghihilakbot na paglala ng labanan at ng panganib sa dharma kapag ang poot at lakas-mandigma ay pinakawalan nang walang pagpipigil.

Verse 41

अब्रुव॑ंस्तत्र सिद्धाश्षन ऋषयश्न समागता: । जब दिव्यास्त्रोंके प्रयोग होने लगे और उनके तेजसे दसों दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं

Sinabi ni Sañjaya: Nang simulang ilunsad ang mga sandatang makalangit at ang ningning nito’y nagliwanag sa sampung panig, ang mga Siddha at mga rishi na nagtipon sa himpapawid ay nag-usap-usap: “Hindi ito digmaan ng mga tao, ni ng mga Asura, ni ng mga Rākṣasa—ni maging ng mga diyos at Gandharva. Tunay, ito’y isang sukdulang labanan na tila ‘brāhma’. Ang ganitong kakaiba at kagila-gilalas na sagupaan ay hindi pa namin nakita, ni narinig man.”

Verse 42

नदैवं न च गान्धर्व ब्राह्मां ध्रुवमिदं परम्‌ विचित्रमिदमाश्चर्य न नो दृष्टं न च श्रुतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang labang ito’y hindi sa mga tao, hindi sa mga asura, hindi sa mga rākṣasa, ni maging sa mga diyos at gandharva. Tunay, ito ang sukdulan at di-matitinag na ‘brāhma’ na pakikidigma. Ang ganitong kakaiba at kagila-gilalas na sagupaan ay hindi pa namin nakita, ni narinig man.”

Verse 43

अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्पति पाण्डव: । नानयोरन्तरं शक्‍्यं द्रष्टमन्येन केनचित्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang Guro (Droṇa) ay wari’y lubos na nakahanay sa mga Pāṇḍava, at ang mandirigmang Pāṇḍava naman ay mariing dumidiin kay Droṇa. Walang sinumang iba ang makakita ng anumang siwang o pagitan sa kanilang dalawa—sapagkat sila’y magkaharap nang dikit na dikit at halos magkapantay sa sagupaan.

Verse 44

“आचार्य द्रोण पाण्डुपुत्र अर्जुनसे बढ़कर हैं और पाण्डुपुत्र अर्जुन भी आचार्य द्रोणसे बढ़कर हैं। इन दोनोंमें कितना अन्तर है, इसे दूसरा कोई नहीं देख सकता ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Si Droṇa, ang guro, ay nakahihigit kay Arjuna, anak ni Pāṇḍu; at gayunman si Arjuna, anak ni Pāṇḍu, ay nakahihigit din kay Droṇa. Walang iba pang makakakita nang tunay kung gaano ang pagitan ng dalawang ito. Kung si Rudra (Śiva) ay hahatiin ang sarili sa dalawang anyo at makikipaglaban sa sarili, tanging ang labang iyon lamang ang maihahambing; sa iba, walang kapantay na pagkakatulad para sa dalawang ito.”

Verse 45

ज्ञानमेकस्थमाचार्य ज्ञानं योगश्न पाण्डवे | शौर्यमेकस्थमाचार्ये बलं शौर्य च पाण्डवे

Sinabi ni Sañjaya: “Ang lahat ng kaalaman ay natitipon sa iisang dako sa Guro (Droṇa); ngunit sa anak ni Pāṇḍu (Arjuna), ang kaalaman ay kasama ng disiplinadong pagkamay-ari sa yoga. Gayundin, ang buong kagitingan ay nakasentro sa Guro; ngunit kay Arjuna ay naroon kapwa ang kagitingan at lakas.”

Verse 46

नेमौ शक्‍्यौ महेष्वासौ युद्धे क्षपयितुं परै: । इच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang dalawang dakilang mamamana na ito ay hindi kayang lipulin sa digmaan ng alinmang ibang mandirigma. Ngunit kung nanaisin nila, magagawa nilang idulot ang pagkapuksa ng buong daigdig, kasama ang mga diyos.”

Verse 47

इत्यब्रुवन्‌ महाराज दृष्टवा तौ पुरुषर्षभौ । अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च सर्वश:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang makita ang dalawang pangunahing bayani sa mga tao, ang mga nilalang sa lahat ng dako—maging yaong nakatago sa himpapawid at yaong lantad na nakikita—ay narinig na binibigkas ang mismong mga salitang ito sa bawat panig.”

Verse 48

ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्र प्रादुश्चक्रे महामति: । संतापयन्‌ रणे पार्थ भूतान्यन्तर्हितानि च

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, si Droṇa na may dakilang talino ay naghayag ng Brahmāstra, ang sandata ni Brahmā. Sa larangan ng digmaan, tinupok nito si Pārtha (Arjuna) at maging ang mga nilalang na di-nakikita na gumagalaw sa himpapawid.”

Verse 49

ततश्नचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा । ववौ च विषमो वायु: सागराश्षापि चुक्षुभु:,फिर तो पर्वत, वन और वृक्षोंसहित धरती डोलने लगी, आँधी उठ गयी और समुद्रोंमें ज्वार आ गया

Sinabi ni Sañjaya: Noon ay nagsimulang manginig ang daigdig, kasama ang mga bundok, kagubatan, at mga punò. Umihip ang isang marahas at pabagu-bagong hangin, at ang mga karagatan man ay nag-alimpuyo—mga pangitain na ang mismong kaayusan ng kalikasan ay nayayanig sa kakila-kilabot na pagliko ng digmaan.

Verse 50

ततस्त्रासो महानासीत्‌ कुरुपाण्डवसेनयो: । सर्वेषां चैव भूतानामुद्यते<स्त्रे महात्मना

Sinabi ni Sañjaya: Noon ay sumiklab ang matinding sindak sa mga hukbo ng mga Kuru at ng mga Pāṇḍava; at maging sa lahat ng nilalang na may buhay, nang itaas ng mandirigmang may dakilang diwa ang kaniyang sandata.

Verse 51

ततः पार्थोउप्यसम्भ्रान्तस्तदस्त्रं प्रतिजध्निवान्‌ । ब्रह्मास्त्रेणैेव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Pārtha (Arjuna) man, na hindi natinag, ay sumalubong sa sandatang iyon; O hari, pinigil niya iyon sa pamamagitan ng mismong Brahmāstra. At pagkaraan, O pinakamainam sa mga hari, ang buong kaguluhan ay napatahimik.

Verse 52

यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वा । ततः संकुलयुद्धेन तद्‌ युद्ध व्याकुलीकृतम्‌,जब द्रोणाचार्य और अर्जुनमेंसे कोई भी किसीको परास्त न कर सका, तब सामूहिक युद्धके द्वारा उस संग्रामको व्यापक बना दिया गया

Sinabi ni Sañjaya: Nang hindi maabot ng alinman sa dalawa—si Droṇācārya o si Arjuna—ang “kabilang pampang,” ibig sabihi’y hindi mapabagsak nang ganap ang isa’t isa, ang labanan ay nalugmok sa kalituhan at lumawak dahil sa masalimuot na sagupaan ng marami.

Verse 53

नाज्ञायत ततः किंचित्‌ पुनरेव विशाम्पते । प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवरयोर्मुथे,प्रजानाथ! रणभूमिमें द्रोणाचार्य और अर्जुनमें घमासान युद्ध छिड़ जानेपर फिर किसीको कुछ सूझ नहीं रहा था

Sinabi ni Sañjaya: O panginoon ng bayan, O tagapamahala ng mga tao, nang sumiklab ang mabangis na labanan nina Droṇa at ng Pāṇḍava (Arjuna), wala nang anumang malinaw na maunawaan—sa gitna ng kaguluhan, ang pagtanaw at paghatol ay nilamon ng karahasan ng digmaan.

Verse 54

(द्रोणो मुक्त्वा रणे पार्थ पज्चालानन्वधावत । अर्जुनो5पि रणे द्रोणं त्यक्त्वा प्राद्रावयत्‌ कुरून्‌ ।।

Sabi ni Sañjaya: Sa labanan, si Droṇa, na iniwan muna si Arjuna, ay sumugod upang habulin ang mga Pañcāla; at si Arjuna rin, na pansamantalang isinantabi ang pakikipagsagupa kay Droṇa, ay nagsimulang itaboy pabalik ang mga hukbo ng Kuru nang buong bilis. Pagkaraan, O Hari, sa dakilang sagupaan na iyon, silang dalawa, sa pagbuhos ng mga palaso, ay nagmistulang nililiman ang buong larangan; at ang ugong ng digmaan ay waring nakapanghihilakbot sa buong daigdig. Kumapal ang langit sa isang lambat ng mga palaso, na parang ulap na nagkalat sa kalawakan, kaya noong sandaling iyon ay walang nilalang na lumilipad sa himpapawid ang makalulusot.

Verse 136

विच्छिन्नशरपातत्वाद्‌ गदायुद्धमवर्तत । फिर दोनों परस्पर अत्यन्त कुपित हो बड़े वेगसे टूट पड़े। उन युद्धकुशल योद्धाओंके परस्पर अत्यन्त निकट आ जानेके कारण उनके बाण चलानेका क्रम टूट गया; इसलिये उनमें गदायुद्ध आरम्भ हो गया

Sabi ni Sañjaya: Dahil naputol ang palitan ng mga palaso, ang labanan ay nauwi sa sagupaan ng mga pamalo (mace). Nang ang dalawang mandirigma, nag-aalab sa galit, ay sumugod sa isa’t isa nang ubod ng bilis at nagkalapit nang husto, nasira ang maayos na daloy ng pakikidigmang may sandatang inihahagis; kaya’t lumipat ang digmaan sa marahas na labanang dikitan gamit ang pamalo.

Verse 146

बिभेद शतधा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्‌ | राजन! भीमसेनने अपनी गदासे कर्णके रथका कूबर तोड़कर उसके सौ टुकड़े कर दिये, वह अद्भुत-सा कार्य हुआ

Sabi ni Sañjaya: O Hari, dinurog ni Bhīmasena ang bahagi sa unahan ng karwaheng pandigma ni Karṇa gamit ang kanyang pamalo, at ginawa itong sandaang piraso—wari’y isang himalang gawa.

Verse 186

पपात सारथिभश्चास्य मुमोह च गदाहतः । कर्णके बाणोंसे आहत हो वह गदा मन्त्रसे मारी गयी सर्पिणीके समान लौटकर भीमसेनके ही रथपर गिरी। उसके गिरनेसे भीमसेनकी विशाल ध्वजा धराशायी हो गयी और उस गदाकी चोट खाकर उनका सारथि भी मूर्च्छित हो गया

Sabi ni Sañjaya: Sa tama ng pamalo, bumagsak ang kutsero ni Bhīma at nawalan ng malay. Ang pamalong iyon—na tinamaan ng mga palaso ni Karṇa at, sa kapangyarihan ng mantra, naitaboy pabalik na parang ahas na bumabalik—ay bumagsak sa mismong karwahe ni Bhīmasena. Sa pagbagsak nito, napabagsak sa lupa ang dakilang watawat ni Bhīma, at ang kutsero rin, dahil sa bigat ng tama, ay nahimatay.

Verse 187

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें नकुलका युद्धाविषयक एक सौ सतासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sabi ni Sañjaya: Sa gayon nagwakas ang ika-isang daan at walumpu’t pitong kabanata tungkol sa labanan ni Nakula, sa loob ng Droṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Droṇa.

Verse 188

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें घमासान युद्धविषयक एक सौ अद्वासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Droṇa—nagtatapos ang kabanatang ito hinggil sa digmaang siksik at magkakabuhol, na wari’y lumalamon sa lahat, at natatapos ang ika-isang daan at walumpu’t walo na kabanata. Ipinahihiwatig ng pangwakas na tala ang bigat na moral ng paglala ng digmaan: ang salaysay ay hindi umuusad bilang palabas, kundi bilang tala kung paanong natatakpan ang dharma sa gitna ng walang humpay na karahasan at pagpatay na ginagabayan ng estratehiya.

Verse 283

आमिषार्थ महाराज गगने श्येनयोरिव । उन द्रोणाचार्य और पाण्डुपुत्र अर्जुनके पराक्रमको वे सब सैनिक अत्यन्त आश्चर्यचकित होकर देख रहे थे। महाराज! जैसे मांसके टुकड़ेके लिये आकाशमें दो बाज लड़ रहे हों

Wika ni Sanjaya: O Hari, namangha ang lahat ng mandirigma sa pambihirang giting ni Droṇācārya at ni Arjuna, anak ni Pāṇḍu. O Mahārāja, gaya ng dalawang lawin na naglalaban sa himpapawid para sa isang piraso ng laman, gayon din sumiklab ang napakalaking labanan sa pagitan ng guro at ng alagad para sa paghahari. Ipinakikita ng tagpong ito ang trahedya ng digmaan: naroon ang kahusayan at katapatan, ngunit itinutulak sa tunggalian ng pagkagutom sa kapangyarihan at ng magkasalungat na tungkulin.

Verse 296

तत्‌ तत्‌ प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डव: । द्रोणाचार्य कुन्तीपुत्र अर्जुनको जीतनेकी इच्छासे जिस-जिस अस्त्रका प्रयोग करते थे, उस-उसको पाए्जुपुत्र अर्जुन हँसते हुए तत्काल काट देते थे

Wika ni Sanjaya: Tumatawa, mabilis na gumanti ang Pāṇḍava at agad na pinigil ang bawat pag-atake ng kalaban. Anumang sandatang-mistikong astra ang gamitin ni Droṇācārya upang manaig kay Arjuna, anak ni Kuntī, iyon ay kaagad ding pinuputol at pinapawalang-bisa ni Arjuna, anak ni Pāṇḍu, habang nakangiti. Sa init ng labanan, ang kapanatagan at ganap na pagkamaster ni Arjuna sa mga sandata ay hindi kalupitan, kundi disiplinadong pagpipigil—sinasalubong ang lakas sa eksaktong pagpigil, at ginagawang aral ang bawat tangka ng kaaway sa higit na husay at tibay ng isip.

Verse 306

ततः प्रादुश्चकारास्त्रमस्त्रमार्गविशारद: । जब द्रोणाचार्य पाण्डुपुत्र अर्जुनकी अपेक्षा अपनी विशेषता न सिद्ध कर सके, तब अस्त्रमार्गोके ज्ञाता गुरुदेवने दिव्यास्त्रोंकोी प्रकट किया

Wika ni Sanjaya: Pagkaraan nito, ang gurong bihasa sa mga landas at wastong paglalapat ng mga sandatang may mantra ay nagpakita ng isang dibinong astra. Sa gitna ng tensiyong moral ng digmaan, nang hindi na sapat ang karaniwang giting upang patunayan ang pag-angat, ang pagdulog ng guro sa mas mataas na astra ay tanda ng paglala ng labanan at ng mabigat na pananagutang kaakibat ng natatanging kaalaman.

Verse 323

ततो<अस्त्रै: परमैर्दिव्यैद्रोण: पार्थमवाकिरत्‌ । जब पाण्डुकुमार अर्जुन आचार्यके सभी अस्त्रोंको अपने अस्त्रोंद्वारा विधिपूर्वक नष्ट करने लगे, तब द्रोणने परम दिव्य अस्त्रोंद्वारा अर्जुनको ढक दिया

Wika ni Sanjaya: Noon, si Droṇa ay dumulog sa kanyang pinakamataas na mga dibinong astra at inulan si Pārtha (Arjuna), na wari’y nilamon siya ng buhos. Nang si Arjuna, anak ni Pāṇḍu, ay magsimulang salagin at pawiin nang wasto ang mga sandata ng guro sa pamamagitan ng sarili niyang mga sandata, lalo pang pinatindi ni Droṇa ang paglusob gamit ang mas mataas na mga dibinong astra—isang paglala na naglalarawan ng bangis ng digmaan at ng mabigat na tensiyon kapag ang guro at alagad ay nagtatagpo bilang magkaaway sa larangan.

Verse 353

तेन शिष्येण सर्वेभ्य: शस्त्रविद्भ्य: परंतप: । भारत! शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य उस शिष्यके द्वारा अपने-आपको भूमण्डलके सभी शस्त्रवेत्ताओंसे श्रेष्ठ मानने लगे

Sinabi ni Sañjaya: O Bhārata! Dahil sa alagad na iyon, si Droṇācārya—tagapagpahirap sa mga kaaway—ay nagsimulang ituring ang sarili na higit sa lahat ng mga dalubhasa sa sandata sa buong daigdig. Ipinakikita ng pangyayaring ito kung paanong ang dangal at pagtingin sa sarili ng isang guro ay maaaring maitali sa husay ng iisang mag-aaral, at nagbubukas ng mga tanong tungkol sa pagmamataas, karapat-dapat na papuri, at bigat na etikal ng kahusayan sa digmaan.

Verse 366

यतमानोडर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयदुत्स्मयन्‌ । महामनस्वी वीरोंके बीचमें अर्जुनके द्वारा इस प्रकार रोके जाते हुए द्रोणाचार्य प्रयत्न करके प्रसन्नतापूर्वक मुसकराते हुए स्वयं भी अर्जुनको आगे बढ़नेसे रोकने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagsisikap na may paglingap at may ngiti, pinigil niya ang pagsulong ni Arjuna. Bagaman napipigil nang ganito ni Arjuna sa gitna ng labanan, si Droṇācārya—ang dakilang-loob na bayani—ay nag-igting ng lakas, ngumiti nang may payapang kasiyahan, at siya naman ang pumigil kay Arjuna upang hindi na sumulong pa. Ipinakikita ng tagpong ito ang disiplina ng mandirigma: kahit sa gitna ng nakamamatay na tunggalian, ang pagpipigil-sa-sarili at paggalang sa karapat-dapat na kalaban ay maaaring magsabay sa walang humpay na tungkulin sa larangan ng digmaan.

Verse 373

ऋषय: सिद्धसंघाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया । तदनन्तर वह युद्ध देखनेकी इच्छासे आकाशमें बहुत-से देवता, सहस्रों गन्धर्व, ऋषि और सिद्धसमुदाय खड़े हो गये

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga rishi at mga pangkat ng Siddha ay tumindig, sabik na masaksihan. Pagkaraan, sa pagnanais na makita ang digmaan, maraming mga diyos—kasama ang libu-libong Gandharva, ang mga Ṛṣi, at ang nagkakatipong mga pamayanang Siddha—ay pumuwesto sa kalangitan.”

Verse 383

श्रीमदाकाशमभवद्‌ भूयो मेघाकुलं यथा । अप्सराओं, यक्षों और गन्धर्वोंसे भरा हुआ आकाश ऐसी विशिष्ट शोभा पा रहा था, मानो उसमें मेघोंकी घटा घिर आयी हो

Sinabi ni Sañjaya: Muli, naging maringal ang kalangitan—siksik na wari’y isang kumpol ng mga ulap. Punô ng mga apsara, yakṣa, at gandharva, nagkaroon ito ng natatanging liwanag, na para bang may malaking ulap na nagtipon sa loob nito.

Verse 393

द्रोणपार्थस्तवोपेता व्यश्रूयन्त नराधिप । नरेश्वर! वहाँ द्रोणाचार्य और अर्जुनकी स्तुतिसे युक्त अदृश्य व्यक्तियोंके मुखोंसे निकली हुई बातें बारंबार सुनायी देने लगीं

Sinabi ni Sañjaya: O hari, ang mga salitang papuri kina Drona at Arjuna ay paulit-ulit nang narinig—na wari’y binibigkas ng mga nilalang na di-nakikita, na para bang may mga tinig na sumisibol mula sa mga bibig na di-matanaw. Sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, ang pag-ukol ng papuring ito nang paulit-ulit ay hudyat na ang pambihirang galing at ang pagsunod sa batas ng mandirigma ay nasasaksihan at pinatutunayan lampas sa larangan ng tao.

Verse 1536

अवासूजदू रथे तां तु बिभेद गदया गदाम्‌ | फिर पराक्रमी राधापुत्र कर्णने भीमकी ही गदा उठा ली और उसे घुमाकर उन्हींके रथपर फेंका; किंतु भीमने दूसरी गदासे उस गदाको तोड़ डाला

Sinabi ni Sañjaya: Si Bhīma, matatag na nakatindig sa labanan, ay hinampas at binasag ang gayong pamalo sa sarili niyang pamalo. Kaya sa marahas na salpukan ng mga sandata, lakas ang sumalubong sa lakas, at ang paglusob ng mandirigma ay napigil ng kapantay at napapanahong ganting-hampas—larawang nagpapakita na sa digmaan, ang giting at pagbabantay ang nagpapasya sa kinalabasan ng sandaling iyon.

Verse 3136

मुक्त मुक्त द्रोणचापात्‌ तज्जघान धनंजय: । द्रोणाचार्यके धनुषसे क्रमश: छूटे हुए ऐन्द्र, पाशुपत, त्वाष्ट्, वायव्य तथा वारुण नामक अस्त्रको अर्जुनने तत्काल शान्त कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Habang paulit-ulit na pinakakawalan mula sa pana ni Droṇa ang mga sandatang lumilipad, pinabagsak ni Dhanañjaya (Arjuna) ang mga iyon. Ang mga makalangit na sandatang sunod-sunod na lumitaw mula sa pana ni Droṇācārya—na tinatawag na Aindra, Pāśupata, Tvāṣṭra, Vāyavya, at Vāruṇa—ay agad na pinawalang-bisa ni Arjuna. Ipinakikita ng tagpong ito ang disiplinadong paghawak sa kapangyarihan: kahit ang pinakakakila-kilabot na lakas ay dapat salubungin ng pagpipigil, katumpakan, at paninindigang pigilan ang walang habas na pagwasak sa larangan ng digmaan.

Verse 3436

अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत्‌ । जब अर्जुनके द्वारा उनके विधिपूर्वक चलाये हुए दिव्यास्त्र भी प्रतिहत होने लगे, तब द्रोणने अर्जुनकी मन-ही-मन सराहना की

Sinabi ni Sañjaya: Sa loob-loob ay pinarangalan ni Droṇa si Arjuna. Sapagkat nang pati ang mga makalangit na sandatang maayos at ayon sa ritwal na pinakawalan ni Arjuna ay nagsimulang masalag at mapawalang-bisa, si Droṇa—na kumilala sa pambihirang kahusayan at pagpipigil na kailangan sa ganitong pakikidigma—ay nagpuri kay Arjuna sa kanyang puso.