Adhyaya 186

Verse 1

अरी-क्रा (ट्रोणवधपर्व) चतुरशीत्यधिकशततमो<ध्याय: निद्रासे तल है सैनिकोंका अर्जुनके कहनेसे सो जाना और चन्द्रोदयके बाद पुन: उठकर युद्धमें लग जाना संजय उवाच व्यासेनैवमथोक्तस्तु धर्मराजो युधिष्ठिर: । स्वयं कर्णवधादू वीरो निवृत्तो भरतर्षभ

Sinabi ni Sañjaya: “Nang masabihan nang gayon ni Vyāsa, si Haring Yudhiṣṭhira—matatag sa dharma—ay kusang umurong sa pasyang patayin si Karṇa. O toro sa angkan ng Bharata, iniwan niya ang hangaring iyon, sa pagsunod sa mas mataas na payo na pumipigil maging sa makatarungang poot sa gitna ng digmaan.”

Verse 2

घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम्‌ । दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मराजो युधिछिर:,सूतपुत्रके द्वारा घटोत्कचके मारे जानेपर उस रातमें धर्मराज युधिष्ठिर दुःख और अमर्षके वशीभूत हो गये

Sinabi ni Sañjaya: “Nang mapatay si Ghaṭotkaca sa kamay ni Karṇa, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe, nang gabing iyon si Haring Yudhiṣṭhira—matatag sa dharma—ay napailalim sa dalamhati at naglalagablab na poot. Lalong bumigat ang bigat na moral ng digmaan: bumagsak ang isang makapangyarihang kakampi, at ang kapanatagan ng matuwid na hari ay nayugyog ng lungkot at sugatang dangal.”

Verse 3

दृष्टवा भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव । धृष्टद्युम्नमुवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang napipigil ni Bhīma ang iyong napakalaking hukbo, sinabi niya kay Dhṛṣṭadyumna: “O bayani, pigilan si Kumbhayoni (Droṇa) sa pag-usad.”

Verse 4

त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात्‌ । सशर: कवची खड््‌गी धन्वी च परतापन:

Wika ni Sañjaya: “Tunay ngang ikaw ay isinilang mula sa apoy ng handog upang wasakin si Droṇa. May mga palaso, nakabaluti, may tabak at busog—ikaw ang tagasunog ng mga kaaway, itinakda ng tadhana para sa mabigat na gawang ito.”

Verse 5

अभिद्रव रणे हृष्टो मा च ते भी: कथंचन । जनमेजय: शिखण्डी च दौर्मुखिश्व॒ यशोधर:

Wika ni Sañjaya: “Sumugod ka sa labanan nang may galak; huwag kang matakot sa anumang paraan. Naroon sina Janamejaya, Śikhaṇḍī, at gayundin sina Daurmukhi at Yaśodhara.”

Verse 6

नकुल: सहदेवश्न द्रौपदेया: प्रभद्रका:

“Sina Nakula at Sahadeva, ang limang anak ni Draupadī, at ang mga Prabhadraka—pasugurin silang sumalakay nang buong bilis, na may hangaring patayin si Kumbhayoni (Droṇa).”

Verse 7

द्रुपदश्न विराटश्न पुत्रभ्रात्समन्वितौ । सात्यकि: केकयाश्रैव पाण्डवक्ष धनंजय:

Wika ni Sañjaya: Sina Drupada at Virāṭa, kasama ang kanilang mga anak at mga kapatid; si Sātyaki; ang mga Kekaya; at ang mga Pāṇḍava kasama si Dhanañjaya (Arjuna)—lahat ay naroon, nagtitipon sa gitna ng digmaan.

Verse 8

तथैव रथिन: सर्वे हस्त्यश्वचं यच्च किउचन

Sinabi ni Sañjaya: “Gayon din, ang lahat ng mandirigmang nakasakay sa karwahe, at anumang natitira sa mga elepante at kabayo—tunay nga, lahat ng naroon—ay naapektuhan sa gayon ding paraan.”

Verse 9

पदाताश्च रणे द्रोणं पातयन्तु महारथम्‌ । “इसी प्रकार हमारे समस्त रथी, हाथी-घोड़ोंकी जो कुछ भी सेना अवशिष्ट है वह और पैदल सैनिक--ये सभी रणभूमिमें महारथी द्रोणाचार्यको मार गिरावें” ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Hayaan ang mga kawal na naglalakad sa labanan na pabagsakin si Droṇa, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe.” Sa utos ng marangal na anak ni Pāṇḍu, silang lahat—mula sa mga mandirigma ng karwahe hanggang sa impanterya, at ang nalalabing hukbo—ay nagkaisa sa gawain, upang ibuwal si Droṇācārya sa larangan ng digmaan.

Verse 10

आगच्छतस्तान्‌ सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga Pāṇḍava, biglang sumulong na may ganap na paghahanda at buong lakas, ay umusad sa gitna ng naglalagablab na labanan.”

Verse 11

ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Haring Duryodhana, na nagbuhos ng lahat ng pagsisikap, ay humarap laban sa mga Pāṇḍava—dahil sa kagyat na pangangailangan ng digmaan at sa matibay na pasyang madaig sila.

Verse 12

ततः प्रववृते युद्धे श्रान्‍्नवाहनसैनिकम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nang sumiklab ang digmaan, kumalat ang labanan sa hanay ng mga pagod na kawal at sa kanilang mga sasakyan at sinasakyan, hinihila ang tao at karwahe sa nakadudurog na siksikan ng giyera.

Verse 13

निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्न संयुगे

Wika ni Sañjaya: O dakilang hari, sila’y waring nabulag ng antok, lubhang napagod sa gitna ng labanan—nalugmok sa pagod sa mismong siksikan ng digmaan.

Verse 14

त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका

Wika ni Sañjaya: “Ang gabing ito, na may tatlong pagbabantay, ay naging kakila-kilabot ang anyo—tunay na nakapanghihilakbot.”

Verse 15

वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषत:ः

Wika ni Sañjaya: “Patayin sila—at lalo na yaong mga sugatan na sa kanila.”

Verse 16

सर्वे ह्यासन्‌ निरुत्साहा: क्षत्रिया दीनचेतस:

Wika ni Sañjaya: Ang lahat ng mandirigmang kṣatriya ay nawalan ng sigla, nabibigatan ang loob—ang puso’y lumubog sa dalamhati at panghihina.

Verse 17

ते तदापारयन्तश्न हीमन्तश्ष विशेषत:

Wika ni Sañjaya: Noon, pinagsikapan nilang tapusin iyon—lalo na nang sumapit ang malamig na panahon—nagpatuloy sila nang may higit na pagpupunyagi sa gitna ng lupit ng paglalakbay-digmaan.

Verse 18

अस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धा: शेरते जना:

Wika ni Sañjaya: Ang iba, matapos isantabi ang kanilang mga sandata, ay nahiga na parang mga taong binulag ng antok—dinaraig ng pagod at walang malay sa panganib na patuloy pang nakapaligid.

Verse 19

निद्रान्धा नो बुबुधिरे काज्चिच्चेष्टां नराधिप

Wika ni Sañjaya: Binulag ng antok, ang aming mga tao ay hindi nagising sa anumang galaw, O hari—kaya hindi napansin ang panganib at walang napapanahong tugon.

Verse 20

स्वप्लायमानांस्त्वपरे परानतिविचेतस:

Wika ni Sañjaya: Ang iba, lubhang ligalig ang isip, ay nakakita sa mga kaaway na wari’y nahulog sa isang panaginip at sila’y pinaslang. Sa malawak na labang iyon, may mga binulag ng antok at nagbubulalas ng kung anu-ano—kung minsan sinasaktan ang sarili, kung minsan pinapatay ang kakampi, at kung minsan ay pumapatay rin ng kaaway.

Verse 21

आत्मानं समरे जघ्नु: स्वानेव च परानपि | नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणे

Wika ni Sañjaya: Sa dakilang labang iyon, binulag ng antok, sinaktan nila hanggang mapatay maging ang kanilang sarili—pinapatay ang kakampi at gayundin ang kaaway. Nagbubulalas ng sari-saring walang saysay na salita, gumagalaw sila sa pagkamanhid, humahataw nang walang pag-unawa.

Verse 22

अस्माकं च महाराज परेभ्यो बहवो जना: । योद्धव्यमिति तिष्ठन्तो निद्रासंरक्तलोचना:

Wika ni Sañjaya: O Hari, marami rin sa aming panig ang nakatindig na handa, naniniwalang dapat silang lumaban sa kaaway; subalit namumula na ang kanilang mga mata sa kakulangan ng tulog.

Verse 23

संसर्पन्तो रणे केचिचन्निद्रान्धास्ते तथा परान्‌ । जघ्नु: शूरा रणे शूरांस्तस्मिंस्तमसि दारुणे

Sinabi ni Sañjaya: Sa kakila-kilabot na dilim na iyon, may ilang mandirigma—na wari’y nabulag ng antok—na patuloy na gumagala sa larangan ng digmaan, at doon ay pinabagsak nila ang mga bayani ng kaaway; sa siksik ng labanan, bayani ang pumatay sa bayani. Ipinapakita ng tagpong ito na kapag natatakpan ang pag-unawa, ang karahasan ay maaaring umusad na tila makina, hinihila ng bugso ng digmaan kaysa ng malinaw na paningin sa tama at mali.

Verse 24

हन्यमानमथात्मानं परेभ्यो बहवो जना: । नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृूशम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Marami ang mga tao na ang pandama’y lubhang nalalambungan ng antok, kaya’t sa larangan ng digmaan ay hindi nila nakilala na ang kaaway ay nagsisikap nang pumatay sa kanila; kaya kahit sila’y sinasalakay, hindi nila lubos na namamalayan ang panganib. Ipinahihiwatig ng taludtod na ito na ang kapabayaan at pagkalito sa digmaan ay maaaring magbulag sa tao sa agarang kapahamakan—sa katawan at sa budhi.

Verse 25

तेषामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभ: । उवाच वाक्यं बीभत्सुरुच्चै: संनादयन्‌ दिश:,उनकी ऐसी अवस्था जानकर पुरुषप्रवर अर्जुनने सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए उच्चस्वरसे इस प्रकार कहा--

Sinabi ni Sañjaya: Nang maunawaan ang kalagayan at pagkilos ng mga mandirigmang iyon, si Arjuna—ang pinakadakila sa mga lalaki—ay nagtaas ng tinig na umalingawngaw sa lahat ng dako, at binigkas ang mga salitang ito. Ipinapakita ng sandaling ito na ang pagsasalita ni Arjuna ay hindi basta salita, kundi isang sinadyang pagpapahayag—may taktika at may bigat ng budhi—upang patatagin ang kakampi, harapin ang kaaway, at igiit ang paninindigan sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 26

श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धा: सर्व एव सवाहना: । तमसा च वृते सैन्ये रजसा बहुलेन च

Sinabi ni Sañjaya: “Kayong lahat, kasama ang inyong mga sasakyan at mga sinasakyan, ay pagod na pagod at nabulag ng antok. At ang buong hukbong ito’y nababalutan ng dilim at makapal na alikabok. Sa gayong kalagayan, kung sa tingin ninyo’y nararapat, itigil ang labanan at magpahinga rito mismo sa larangan ng digmaan sandali.”

Verse 27

ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिका: । निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Kung sa tingin ninyo’y nararapat, O mga kawal, itigil ninyo ang labanan. Ipikit ninyo ang mga mata rito mismo sa larangan ng digmaan, sandali.” Sa siksik ng digmaan—kapag ang pagod, dilim, at alikabok ay lumalamon sa pandama—ang payong ito ng maikling paghinto ay hindi kaduwagan, kundi isang praktikal at makataong pagpipigil sa gitna ng kaguluhan.

Verse 28

ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्रन्द्रमस्युदिते पुन: । संसाधयिष्यथान्योन्यं संग्रामं कुरुपाण्डवा:

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, matapos magpahinga—ngunit nananatiling gising—kapag muling sumikat ang buwan, kayong mga Kuru at Pāṇḍava ay magpapatuloy sa labanan laban sa isa’t isa gaya ng dati.”

Verse 29

तद्‌ वच: सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य विशाम्पते । अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमब्रुवन्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon ng bayan, ang pahayag ng matuwid ay sinang-ayunan ng mga nakauunawa sa dharma sa lahat ng anyo nito. Kinalugdan ito ng mga hukbo, at ang mga tao’y nag-umpisang magsabi sa isa’t isa ng gayon ding salita.”

Verse 30

चुक्ुशु: कर्ण कर्णेति तथा दुर्योधनेति च । उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी

Sinabi ni Sañjaya: Sumigaw sila nang malakas, “Karṇa! Karṇa!” at gayundin, “O Haring Duryodhana!” Pagkaraan ay humiyaw sila, “Itigil ang labanan, sapagkat ang hukbo ng Pāṇḍava ay umurong na mula sa digmaan.”

Verse 31

तथा विक्रोशमानस्य फाल्गुनस्य ततस्तत: । उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत,भारत! जब अर्जुनने सब ओर इधर-उधर उच्चस्वरसे पूर्वोक्त प्रस्ताव उपस्थित किया, तब पाण्डवोंकी तथा आपकी सेना भी युद्धसे निवृत्त हो गयी

Sinabi ni Sañjaya: O Bhārata, habang si Phālguna (Arjuna) ay patuloy na sumisigaw nang malakas sa lahat ng dako, paulit-ulit na iginigiit ang bagay na katatapos niyang ipahayag, ang hukbo ng Pāṇḍava at maging ang hukbo mo ay tumigil din sa pakikipaglaban.

Verse 32

तामस्य वाचं देवाशक्ष ऋषयश्नल महात्मन: । सर्वसैन्यानि चाक्षुद्रां प्रह्ृष्टा: प्रत्यपूजयन्‌,महात्मा अर्जुनके इस श्रेष्ठ वचनका सम्पूर्ण देवताओं, ऋषियों और समस्त सैनिकों ने बड़े हर्षके साथ स्वागत किया

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga diyos at mga rishi, at maging ang lahat ng hukbo, ay masayang tumanggap at nagbigay-galang sa marangal na pananalitang iyon ng dakilang-loob na mandirigma.

Verse 33

तत्‌ सम्पूज्य वचो5क्रूरं सर्वसैन्यानि भारत | मुहूर्तमस्वपन्‌ राजउश्रान्तानि भरतर्षभ,भरतवंशी नरेश! भरतकुलभूषण! अर्जुनके उस क्रूरताशून्य वचनका आदर करके थकी हुई सारी सेनाएँ दो घड़ीतक सोती रहीं

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata! Matapos parangalan ang banayad at di-malupit na pananalitang iyon, ang lahat ng hukbo—pagod sa bigat ng labanan—ay nakatulog nang sandali, O Hari, O pinakamainam sa angkan ng mga Bhārata.”

Verse 34

सातु सम्प्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत । सुखमाप्तवती वीरमर्जुनं प्रत्यपूजयत्‌,भारत! आपकी सेना विश्रामका अवसर पाकर सुखका अनुभव करने लगी। उसने वीर अर्जुनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करते हुए कहा--

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata! Nang sa wakas ay nagkaroon ng sandaling pahinga ang iyong hukbo, nakadama sila ng kaunting ginhawa. Sa pagitan ng katahimikang iyon, pinuri nila ang bayaning si Arjuna at nagbigay sa kanya ng parangal.”

Verse 35

त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ । धर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानध

Sinabi ni Sañjaya: “Sa iyo nananahan ang mga Veda at ang mga agham ng sandata; sa iyo rin naninirahan ang malinaw na talino at ang kabayanihang lakas. O makapangyarihang bisig, sa iyo nananatili ang dharma, at ang habag sa lahat ng nilalang, O walang kasalanan.”

Verse 36

यच्चाश्वस्तास्तवेच्छाम: शर्म पार्थ तदस्तु ते । मनसश्ष प्रियानर्थान्‌ वीर क्षिप्रमवाप्रुहि

Sinabi ni Sañjaya: “Yamang kami’y napawi ang pangamba at napalakas ng iyong paninindigan, O Pārtha, ninanais namin ang iyong kapakanan. Nawa’y mapasaiyo ang kapayapaan at kagalingan. O bayani, agad mong makamtan ang mga layunin at mga bagay na mahal sa iyong puso.”

Verse 37

इति ते त॑ं नरव्याघ्र॑ प्रशंसन्‍्तो महारथा: । निद्रया समवाक्षिप्तास्तृष्णीमासन्‌ विशाम्पते,प्रजानाथ! इस प्रकार आपके महारथी नरश्रेष्ठ अर्जुनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करते हुए निद्राके वशीभूत हो मौन हो गये

Sinabi ni Sañjaya: “O tigre sa mga tao! Ang mga dakilang mandirigmang karwahe, sa paulit-ulit na pagpupuri sa pinakadakilang bayani, ay dinaig ng antok; at, O panginoon ng bayan, sila’y nanahimik.”

Verse 38

अश्वपृष्लेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरे । गजस्कन्धगताश्षान्ये शेरते चापरे क्षितौ

Wika ni Sañjaya: May ilan ang natutulog sa likod ng mga kabayo, ang iba sa mga upuan ng karwaheng pandigma; may ilan na nagpahinga sa balikat ng mga elepante, samantalang marami pang iba ang natulog mismo sa lupa. Sa gayon, sa gitna ng mga kasangkapang pangdigma at ng mga sinasakyang may buhay, ang mga mandirigma—bawat isa sa sariling pook—ay lumubog sa pagkakatulog, isang maikling paghinto ng pagkatao sa ilalim ng walang tigil na bigat-moral ng labanan.

Verse 39

सायुधा: सगदाश्रैव सखड््‌गा: सपरकश्वधा: । सप्रासकवचाश्नान्ये नरा: सुप्ता: पृथक्‌ पृथक्‌

Wika ni Sañjaya: May mga lalaking natutulog na nasa tabi ang mga sandata—may may hawak na pamalo, may may dalang espada at palakol-pandigma; at may iba pang nababalutan ng sibat at baluting bakal. Kaya sa kampo ng digmaan, ang mga mandirigma’y natulog na magkakahiwalay, bawat isa sa sariling pook—larawan ng hukbong sa labas ay handa sa karahasan, ngunit sa loob ay marupok sa di-nagbabantay na kalagayan ng pagtulog.

Verse 40

गजास्ते पन्नगा भोगैह्हस्तैर्भूरिणुगुण्ठितै: । निद्रान्धा वसुधां चक्रुर्प्राणनि:श्वासशीतलाम्‌

Wika ni Sañjaya: Ang mga elepanteng iyon, na ang mga nguso’y nakapulupot na parang tiklop ng mga ahas at makapal na nababalutan ng alikabok, ay nabulag ng antok; sa pagbuga nila ng mahahaba at mabibigat na hininga, wari’y pinalalamig nila ang mismong lupa. Ipinapakita ng taludtod ang pagkapagod na dulot ng digmaan—ang lakas-buhay ay nauuwi sa hininga na lamang—at ipinahihiwatig ang halagang moral ng labanan, kung saan maging ang makapangyarihang nilalang ay itinutulak sa walang magawang pagod.

Verse 41

सुप्ता: शुशुभिरे तत्र नि:श्वसनन्‍्तो महीतले । विकीर्णा गिरयो यद्वन्नि:श्वसद्धिर्महोरगै:

Wika ni Sañjaya: Doon, ang mga elepante’y natutulog sa lupa, humihinga nang mabigat; at sa gayong anyo’y tila maringal—gaya ng mga bundok na nagkahiwa-hiwalay, na para bang ang malalaking ahas na nananahan sa loob ng mga iyon ay nagbubuga ng mahahabang hininga. Ipinapakita ng larawan ang bunga ng digmaan: maging ang makapangyarihan ay nauuwi sa pagkapirming pagod, at ang larangan ay nagiging tanawin ng pagdurusa, hindi ng luwalhati.

Verse 42

समां च विषमां चक्ु: खुराग्रैरविकृतां महीम्‌ । हया: काञ्चनयोक्त्रास्ते केसरालम्बिभियुगै:

Wika ni Sañjaya: Ang mga kabayong iyon, na nakaharness sa ginintuang renda at pasan ang pamatok na nakasabit sa kanilang kiling, ay patuloy na humahampas at humuhukay sa lupa gamit ang dulo ng kanilang mga kuko—kaya’t maging ang patag na lupa ay nagiging baku-bako. Ipinapakita ng tagpong ito ang walang tigil na pag-igting ng digmaan: pati ang tanawin ay nagugulo ng rumaragasang lakas ng sandata, at ipinahihiwatig kung paanong binabaluktot ng alitan ang likas na matatag.

Verse 43

सुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वश: । एवं हयाश्ष नागाश्न योधाश्ष भरतर्षभ । युद्धाद्‌ विरम्य सुषुपु: श्रमेण महतान्विता

Wika ni Sañjaya: O hari ng mga hari, doon sila nakatulog—sa lahat ng dako—kahit nakayuko pa rin sa pamatok at nakaharnes sa kanilang mga pangkat. Kaya ang mga kabayo, ang mga elepante, at ang mga mandirigma rin, O dakila ng angkang Bharata, matapos umurong sa labanan, ay nakatulog, dinaig ng matinding pagkapagod.

Verse 44

राजेन्द्र! वे रथोंमें जुते हुए ही चारों ओर सो गये। भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार घोड़े, हाथी और सैनिक भारी थकावटसे युक्त होनेके कारण युद्धसे विरत हो सो गये ।।

Wika ni Sañjaya: O panginoon ng mga hari, sila’y nahiga at natulog sa lahat ng panig, kahit ang mga karwahe ay nakayuko pa rin sa kanilang mga kabayo. O pinakamainam sa angkang Bharata, kaya ang mga kabayo, mga elepante, at mga kawal—dinurog ng mabigat na pagkapagod—ay tumigil sa digmaan at nakatulog. Sa gayon, ang hukbong yaon, nabasag ng antok at lumubog sa kawalang-malay, ay mahimbing na natutulog; wari’y isang kahanga-hangang larawan na iginuhit sa tela ng mga bihasang alagad ng sining.

Verse 45

ते क्षत्रिया: कुण्डलिनो युवान: परस्परं सायकविक्षताड्रा: । कुम्भेषु लीना: सुषुपुर्गजानां कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम्‌

Wika ni Sañjaya: Yaong mga kabataang kṣatriya, may suot na hikaw, ang mga katawan ay basâ at punit-punit sa mga palaso ng isa’t isa, ay nakahimlay na nakadiin sa mga sentido ng mga elepante—kumakapit na wari’y mga mangingibig na nagpapahinga sa yakap ng dibdib ng babae.

Verse 46

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलड्कृता,तत्पश्चात्‌ कामिनियोंके कपोलोंके समान श्वेत-पीतवर्णवाले नयनानन्ददायी कुमुदनाथ चन्द्रमाने पूर्व दिशाको सुशोभित किया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang silangan—ang dako ni Indra—ay napalamutian ng buwan, panginoon ng mga kumuda, na ang mapusyaw na liwanag ay kahawig ng maputing-dilaw na ningning sa pisngi ng minamahal at nagbibigay-lugod sa mga mata.

Verse 47

दशशताक्षककुब्दरिनि:सृतः किरणकेसरभासुरपिज्जर: । तिमिरवारणयूथविदारण: समुदियादुदयाचलकेसरी

Wika ni Sañjaya: Mula sa yungib ng silangan ay sumilang ang leon ng Bundok Udaya—ang buwan—kayumanggi at nagniningning, ang mga sinag ay parang kiling; at winawasak nito ang mga kawan ng elepanteng-dilim.

Verse 48

हरवृषोत्तमगात्रसमद्युति: स्मरशरासनपूर्णसमप्रभ: । नववधूस्मितचारुमनोहर: प्रविसृत: कुमुदाकरबान्धव:

Sinabi ni Sañjaya: Ang buwan—maputi ang ningning na gaya ng mariringal na sangkap ni Nandikeśvara, ang toro ni Śiva; nagliliwanag nang ganap at dalisay na tulad ng busog na puting bulaklak ni Kāma; at kaakit-akit na gaya ng banayad na ngiti ng bagong kasal na babae—unti-unting sumikat at nagsimulang ikalat ang liwanag ng buwan sa kalangitan.

Verse 49

ततो मुहूर्ताद्‌ भगवान्‌ पुरस्ताच्छशलक्षण: । अरुणं दर्शयामास ग्रसन्‌ ज्योति:प्रभा: प्रभु:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan ng sandaling panahon, ang makapangyarihang Buwan—na may tatak ng kuneho—ay sumikat sa silangang langit. Sa pagkalat ng mapusyaw nitong liwanag, wari’y nilulunok nito ang kislap ng mga bituin, at sa unahan ay lumitaw ang mapulang ningning ng bukang-liwayway.

Verse 50

अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम्‌ | रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्‍्दं मन्दमवासृजत्‌,अरुण कान्तिके पश्चात्‌ चन्द्रदेवने धीरे-धीरे सुवर्णके समान प्रभावाले विशाल किरण- जालका प्रसार आरम्भ किया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan ng liwanag ni Aruṇa, ang dakilang Buwan ay nagsimulang magpakawala—dahan-dahan, paunti-unti—ng isang malawak na lambat ng mga sinag, kumikislap na parang tunaw na ginto.

Verse 51

उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मय: । पर्यगच्छन्‌ शनै: सर्वा दिश: खं च क्षितिं तथा

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga sinag ng buwan, na itinataboy ang dilim sa pamamagitan ng kanilang liwanag, ay dahan-dahang kumalat sa lahat ng dako—sa lahat ng panig, sa kalangitan at sa ibabaw ng lupa.

Verse 52

ततो मुहूर्ताद्‌ भुवनं ज्योतिर्भूतमिवाभवत्‌ । अप्रख्यमप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, sa loob lamang ng isang kisapmata, ang buong daigdig ay waring naging liwanag mismo. Ang dilim—na hindi na makita saanman—ay biglang naglaho, na para bang dumulas palayo tungo sa di-nakikitang dako.

Verse 53

अभिद्रवन्तु संहृष्टा: कुम्भयोनिं समन्ततः । “अतः हर्षमें भरकर रणभूमिमें द्रोणाचार्यपर धावा करो। तुम्हें किसी प्रकार भय नहीं होना चाहिये। जनमेजय

Sinabi ni Sañjaya: “Hayaan silang, puspos ng sigla at galak, sumugod kay Kumbhayoni (Droṇa) mula sa lahat ng panig.” At nang liwanagin ng buwan ang daigdig nang gayon na ang gabi’y wari’y araw, O Hari, may ilang nilalang na panggabi ang nagsimulang gumalaw, samantalang ang iba’y nanatiling nakahandusay sa kinaroroonan—isang masamang pangitain sa gitna ng ingay ng digmaan.

Verse 54

बोध्यमान तु तत्‌ सैन्यं राजंश्रन्द्रस्य रश्मिभि: । बुबुधे शतपत्राणां वन॑ सूर्याशुभिर्यथा

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang gisingin ng mga sinag ng buwan ang hukbong iyon, sila’y nagmulat—gaya ng isang kakahuyan ng mga lotus na bumubuka kapag nahaplos ng sinag ng araw, O panginoon ng mga tao.

Verse 55

यथा चन्द्रोदयोद्धूत: क्षुभितः सागरो5भवत्‌ | तथा चन्द्रोदयोद्धूत: स बभूव बलार्णव:

Sinabi ni Sañjaya: “Kung paanong ang karagatan, kapag ginulo ng pagsikat ng buwan, ay umaalon at nag-aalimpuyo, gayon din sa sandaling iyon ang malawak na dagat ng mga hukbo—na wari’y ginising ng pag-akyat ng buwan—ay nalugmok sa kaguluhan.”

Verse 56

ततः: प्रववृते युद्ध पुनरेव विशाम्पते । लोके लोकविनाशाय परं लोकमभीप्सताम्‌,प्रजानाथ! तदनन्तर इस जगतमें महान्‌ जनसंहारके लिये परलोककी इच्छा रखनेवाले योद्धाओंका वह युद्ध पुन: आरम्भ हो गया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O panginoon ng bayan, muling nagsimula ang labanan—sa daigdig na ito, na nagdadala ng malawak na pagkapuksa sa mundo—habang ang mga mandirigmang naghahangad ng mas mataas na daigdig ay patuloy na sumusulong, hangad ang susunod na buhay kahit kapalit ang pagpatay sa buhay na ito.

Verse 73

अभिद्रवन्तु वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया । “नकुल

Sinabi ni Sañjaya: “Hayaan silang sumalakay nang mabilis, udyok ng pagnanais na patayin si Kumbhayoni (Droṇa).” Sina Nakula, Sahadeva, ang limang anak ni Draupadī, ang pangkat ng Prabhadraka, sina Drupada at Virāṭ kasama ang kanilang mga anak at mga kapatid, si Sātyaki, ang mga Kekaya, at si Arjuna na anak ni Pāṇḍu—lahat sila’y sumugod kay Droṇa nang buong bilis, taglay ang matibay na pasyang ibagsak ang gurong mandirigmang iyon.

Verse 96

अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया । पाण्डुनन्दन महात्मा युधिष्ठिरके इस प्रकार आदेश देनेपर वे सब वीर द्रोणाचार्यके वधकी इच्छासे वेगपूर्वक उनपर टूट पड़े

Wika ni Sañjaya: Sa utos ni Yudhiṣṭhira, ang mga anak ni Pāṇḍu—mga mandirigmang dakila ang loob—ay sumugod nang buong bilis, taglay ang matibay na pasiyang patayin si Droṇācārya (Kumbhayoni). Sa init ng digmaan, ang pagsunod sa utos at ang layuning pang-estratehiya ay nagiging iisang matigas na hangarin, at dito sumisilang ang bigat ng tanong sa dharma: tungkulin sa labanan laban sa kasalanang pagpuntirya sa iginagalang na guro.

Verse 106

प्रतिजग्राह समरे द्रोण: शस्त्रभृतां वर: । उन समस्त पाण्डव-सैनिकोंको पूरे उद्योगके साथ सहसा आक्रमण करते देख शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणाचार्यने समरभूमिमें आगे बढ़कर उनका सामना किया

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, si Droṇa—pinakamagaling sa mga may tangan ng sandata—ay sumulong at matatag na hinarap ang biglang paglusob ng hukbong Pāṇḍava na sabay-sabay umaatake nang buong lakas. Ipinakikita nito ang mabagsik na tuntunin ng digmaang kṣatriya: kahit salakayin nang napakarami, ang pinuno ay dapat tumindig at tumugon sa lakas sa pamamagitan ng disiplinadong pagtutol.

Verse 116

अभ्यद्रवत्‌ सुसंक्रुद्ध इच्छन्‌ द्रोणस्प जीवितम्‌ । उस समय द्रोणाचार्यके जीवनकी रक्षा चाहते हुए राजा दुर्योधनने अत्यन्त कुपित हो पूरे प्रयत्नके साथ पाण्डवोंपर धावा किया

Wika ni Sañjaya: Nag-aalab sa matinding poot at hangad iligtas ang buhay ni Droṇa, si Haring Duryodhana ay sumugod sa mga Pāṇḍava nang buong lakas. Ipinakikita ng sandaling ito na sa gitna ng kaguluhang moral ng digmaan, ang katapatan sa pinuno at tungkulin sa sariling panig ay maaaring tumigas bilang marahas na paglusob na pinapagalaw ng galit, at matabunan ang mas malawak na pagpipigil na hinihingi ng dharma.

Verse 126

पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम्‌ । तदनन्तर एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जते हुए पाण्डव तथा कौरव योद्धाओंमें पुन: युद्ध आरम्भ हो गया। वहाँ जितने वाहन और सैनिक थे, वे सभी थक गये थे

Wika ni Sañjaya: Nang ang mga Pāṇḍava at ang mga Kuru ay nagngangalit sa isa’t isa, nakatuon ang pana at tingin sa kapwa, muling nagsimula ang digmaan. Ngunit sa kapatagang iyon, ang lahat ng sasakyan at ang lahat ng kawal ay napagod na—patunay na ang walang tigil na karahasan ay umuubos sa tao at sa mga kasangkapan, kahit ang dangal at poot ay patuloy na nagtutulak sa labanan.

Verse 133

नाभ्यपद्यन्त समरे काज्चिच्चेष्टां महारथा: । महाराज! युद्धमें अत्यन्त थके हुए महारथी योद्धा निद्रासे अंधे हो रहे थे; अतः संग्राममें कोई चेष्टा नहीं कर पाते थे

Wika ni Sañjaya: O Mahārāja, sa gitna ng labanan, ang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay hindi man lamang makapagsimulang kumilos. Lubhang napagod sa mahabang paglalaban at natabunan ng antok na wari’y nagbubulag, kaya’t wala silang magawang pagsisikap sa digmaan. Ipinahihiwatig ng tagpong ito ang isang katotohanang moral ng pakikidigma: higit pa sa estratehiya at tapang, ang hangganan ng tao—pagod, pagkalito, at pagkapurol ng paghatol—ay kayang pansamantalang pumigil kahit sa pinakamatitibay sa makabuluhang pagkilos.

Verse 146

सहस््रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी । यह तीन पहरकी रात उनके लिये सहसौरों प्रहरोंकी रात्रिके समान घोर, भयानक एवं प्राणहारिणी प्रतीत होती थी

Wika ni Sañjaya: Ang gabing iyon, bagama’t tatlong pagbabantay lamang ang haba, ay inakala nilang parang gabing may libo-libong pagbabantay—madilim, nakapanghihilakbot, at wari’y nagnanakaw ng buhay. Sa mabigat na himig ng digmaan, pinalaki ng takot at pagod ang pagdaloy ng oras, at ang pighati ng isip ay naging kasing-nakamamatay ng sandata.

Verse 156

अर्धरात्रि: समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषत: । वहाँ बाणोंकी चोट सहते और विशेषत: क्षत-विक्षत होते हुए निद्रान्ध सैनिकोंकी आधी रात बीत गयी

Wika ni Sañjaya: Sa kailaliman ng hatinggabi—kung kailan pinakamahina ang pagbabantay ng tao—lumipas ang oras para sa mga kawal na binulag ng antok, habang tinitiis nila ang hagupit ng mga palaso at malubhang napipinsala.

Verse 163

तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषव: । उस समय आपकी और शत्रुओंकी सेनाके समस्त क्षत्रिय उत्साहहीन एवं दीनचित्त हो गये थे; उनके हाथोंसे अस्त्र और बाण गिर गये थे

Wika ni Sañjaya: Kapwa ang mga mandirigma ninyo at ng kaaway, nang mawalan ng sandata at maubos ang mga palaso, ay nanghina ang loob at nalugmok—kaya’t nalaglag ang mga armas mula sa kanilang mga kamay.

Verse 183

इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें व्यासवाक्यविषयक एक सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Ghaṭotkaca—sa salaysay ng labanan sa gabi, nagwakas ang ika-isang daan at walumpu’t tatlong kabanata, hinggil sa mga salita ni Vyāsa.

Verse 184

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि रात्रियुद्धे सैन्यनिद्रायां चतुरशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Droṇa—nagwakas ang ika-isang daan at walumpu’t apat na kabanata, hinggil sa labanan sa gabi at sa pagkakatulog ng hukbo.

Verse 186

रथेष्वन्ये गजेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत । भारत! दूसरे बहुत-से सैनिक अपने अस्त्र-शस्त्र छोड़कर नींदसे अन्धे होकर सो रहे थे। कुछ लोग रथोंपर, कुछ हाथियोंपर और कुछ लोग घोड़ोंपर ही सो गये थे

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, ang ilan ay nasa mga karwaheng pandigma, ang ilan ay nasa mga elepante, at ang ilan ay nasa mga kabayo.” Sa tagpong ito, ang hukbo’y dinaig ng pagod at kawalang-ingat—mga mandirigmang isinantabi ang pagbabantay at maging ang kanilang mga sandata, at nabulag ng antok kaya nakatulog; ipinakikita kung paanong ang pagkahapo at kapabayaan sa labanan ay nagiging kahinaan sa dangal at sa taktika.

Verse 193

तानन्ये समरे योधा: प्रेषयन्तो यमक्षयम्‌ | नरेश्वर! नींदसे बेसुध होनेके कारण वे किसी भी चेष्टाको समझ नहीं पाते थे और उन्हें दूसरे योद्धा समरांगणमें यमलोक भेज देते थे

Wika ni Sañjaya: Sa labang iyon, ang ibang mandirigma, sa pagpatay sa kanila, ay nagpapadala sa kanila sa di-nasisirang kaharian ni Yama. O hari, sapagkat dinaig sila ng antok at nawalan ng ulirat, hindi nila maunawaan ang anumang galaw o panlaban; kaya sila’y naitaboy mula sa larangan at ipinadala ng mga kalabang mandirigma sa Yamaloka. Ipinapakita ng talatang ito ang mabagsik na batas ng digmaan: ang kapabayaan at pagkawala ng kamalayan sa labanan ay agad nagiging sanhi ng kamatayan, at ang digmaan ay bihirang mahabag sa hindi handa.

Verse 1736

स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहु: स्वामनीकिनीम्‌ । वे उस समय अच्छी तरह युद्ध नहीं कर पा रहे थे, तो भी विशेषत: लज्जाशील होनेके कारण अपने धर्मपर दृष्टि रखते हुए अपनी सेना छोड़कर जा न सके

Wika ni Sañjaya: “Sa pagtanaw sa sariling dharma, hindi nila iniwan ang sarili nilang hukbo.” Bagama’t sa sandaling iyon ay hindi sila makalaban nang mahusay, gayunman—dahil lalo silang ginagapos ng hiya at dangal—hindi nila nagawang talikuran ang kanilang hanay.