Adhyaya 159

Verse 1

#-+3.2"22 हु हि की - भूमि नापनेका एक नाप जो चार सौ हाथका होता है। सप्तपञ्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: सोमदत्तकी ! मूच्छ

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang makita na ang mga anak ni Drupada, ang anak ni Kuntibhoja, at maging ang libu-libong rākṣasa ay napatay ng anak ni Droṇa (Aśvatthāman), sina Yudhiṣṭhira, Bhīmasena, si Dhṛṣṭadyumna na anak ni Pārṣata (Drupada), at si Yuyudhāna (Sātyaki) ay lubos na nagbantay at itinuon ang kanilang isipan sa digmaan lamang.

Verse 2

युधिष्ठिरों भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । युयुधानश्न संयत्ता युद्धायैव मनो दधु: २ ।।

Wika ni Sañjaya: “O Hari, nang makita nilang pinaslang ni Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, si Drupada at ang mga anak ni Kuntibhoja, pati ang libu-libong rākṣasa, sina Yudhiṣṭhira, Bhīmasena, si Dhṛṣṭadyumna na anak ni Pārṣata (Drupada), at si Yuyudhāna ay naging ganap na mapagmatyag at handa, at itinuon ang kanilang isip sa digmaan lamang.”

Verse 3

सोमदत्त: पुनः क्रुद्धो दृष्टया सात्यकिमाहवे । महता शरवर्षेणच्छादयामास भारत,भारत! युद्धस्थलमें सात्यकिको देखकर सोमदत्त पुनः कुपित हो उठे और उन्होंने बड़ी भारी बाण-वर्षा करके सात्यकिको आच्छादित कर दिया

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, nang makita ni Somadatta si Sātyaki sa larangan, muling nag-alab ang kanyang galit; at tinakpan niya si Sātyaki ng isang napakalakas na ulang-palaso.”

Verse 4

ततः समभवद्‌ युद्धमतीव भयवर्धनम्‌ | त्वदीयानां परेषां च घोरं विजयकाड्क्षिणाम्‌,फिर तो विजयकी अभिलाषा रखनेवाले आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें अत्यन्त भंयकर घोर युद्ध छिड़ गया

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, sumiklab ang isang labanan—lubhang nagpapalago ng pangamba—nakapanghihilakbot sa magkabilang panig, nang magsalpukan ang iyong mga mandirigma at ang hukbong kalaban, kapwa uhaw sa tagumpay at matatag ang loob.”

Verse 5

त॑ दृष्टवा समुपायान्तं रुक्मपुड्खे: शिलाशितै: । दशभ्रि: सात्वतस्यार्थे भीमो विव्याध सायकै:

Wika ni Sañjaya: “Nang makita niyang papalapit ito, si Bhīma, alang-alang kay Sātvata (Sātyaki), ay tumama sa kanya ng sampung palaso—may gintong balahibo at hinasa sa bato—at sa gayon ay napigil ang kanyang pagsalakay.”

Verse 6

सोमदत्तो5पि तं वीरं शतेन प्रत्यविध्यत । सात्वतस्त्वभिसंक्रुद्ध: पुत्राधिभिरभिप्लुतम्‌

Wika ni Sañjaya: “Si Somadatta man ay gumanti rin sa bayaning iyon, at tinusok si Bhīma ng sandaang palaso. Pagkaraan, si Sātyaki, nagngangalit at nilulunod ng dalamhati para sa kanyang mga anak, ay tumama kay Somadatta na matanda—taglay ang mga katangian ng katandaan—gaya ni Yayāti na inapo ni Nahusha, sa pamamagitan ng sampung matutulis na palasong kayang magpabagsak kahit sa kasingtigas ng vajra.”

Verse 7

वृद्ध वृद्धगुणैर्युक्ते ययातिमिव नाहुषम्‌ । विव्याध दशभिस्ती $णै: शरैर्वज़निपातनै:

Wika ni Sanjaya: Pagkaraan, si Sātyaki—nag-aalab sa dalamhati para sa kanyang anak at sa galit na lampas sa sukat—ay tumusok kay Somadatta, isang matandang mandirigmang may mga birtud ng katandaan, gaya ni Yayāti sa angkan ni Nahuṣa, sa pamamagitan ng sampung matutulis na palaso na makapangyarihang tulad ng kulog. Sa walang-awang tuntunin ng digmaan, ito’y naging mabigat na kabayaran sa siklo ng pagganti, kung saan ang pansariling pighati ay ginagawang matatag na pasya ng mandirigma.

Verse 8

शक्त्या चैन विनिर्भिवद्य पुनर्विव्याध सप्तभि: । ततस्तु सात्यकेरर्थे भीमसेनो नवं दृढम्‌

Wika ni Sanjaya: Matapos siyang butasin ng sibat, muli pa siyang tinamaan ng pitong palaso. Noon, alang-alang kay Sātyaki, si Bhīmasena ay matatag na humawak sa isang panibagong pasya—ang kanyang layon ay tumigas at naging tiyak na pagkilos sa gitna ng siksik na labanan.

Verse 9

मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य मूर्थनि । फिर शक्तिसे इन्हें विदीर्ण करके सात बाणोंद्वारा पुन: गहरी चोट पहुँचायी। तत्पश्चात्‌ सात्यकिके लिये भीमसेनने सोमदत्तके मस्तकपर नूतन, सुदृढ़ एवं भयंकर परिघका प्रहार किया ।।

Wika ni Sanjaya: Inihagis ni Bhīmasena ang isang nakapanghihilakbot na pamalong bakal sa ulo ni Somadatta. Pagkaraan, laban din kay Sātyaki, pinakawalan niya ang isang napakahusay na palaso, nagliliyab na parang apoy—itinutulak ang labanan pasulong nang walang pahinga, sa malupit na batas ng digmaan kung saan ang tapang at tungkulin ay pinatutunayan sa pamamagitan ng mga pasyang hampas.

Verse 10

युगपत्‌ पेततुर्वीरे घोरौ परिघमार्गणीौ

Wika ni Sanjaya: Sa iisang sandali, ang dalawang nakapanghihilakbot na sandata—ang pamalong bakal at ang palaso—ay sabay na bumagsak sa bayani, tanda ng madilim na biglaang bagsik ng digmaan, kung saan ang mga kasangkapang marahas ay tumatama nang magkakasabay at ang kapalaran ay umiikot sa isang kisapmata.

Verse 11

व्यामोहिते तु तनये बाह्लीकस्तमुपाद्रवत्‌

Wika ni Sanjaya: Ngunit nang malito at manghina sa pagkalito ang kanyang anak, si Bāhlīka ay sumugod sa kanya—isang padalus-dalos na kilos na nagpapakita na sa kaguluhan ng digmaan, maging ang matatanda ay maaaring itulak ng pagkakapit sa damdamin at tungkuling pang-panig, sa halip na ng payapang paghatol.

Verse 12

भीमो<थ सात्वतस्यार्थे बाह्लीक॑ नवभि: शरै:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Bhīma, alang-alang sa kapakanan ng mandirigmang Sātvata, ay tumama kay Bāhlīka ng siyam na palaso—isang pagpasok na udyok ng katapatan sa kakampi sa gitna ng walang-awang agos ng labanan.

Verse 13

प्रातिपेयस्तु संक्रुद्ध: शक्ति भीमस्य वक्षसि

Wika ni Sañjaya: Sa tindi ng galit, inihagis ni Prātipeya ang kaniyang sibat sa dibdib ni Bhīma—isang gawaing nagpapakita kung paanong ang poot sa digmaan ay nagtutulak sa mandirigma sa mga pasyang hampas na kumikitil ng buhay, kung saan sinusubok ang tapang at pagpipigil sa gitna ng kaguluhan ng trahedyang tunggalian ng dharma.

Verse 14

स तथाभिहतो भीमश्नचकम्पे च मुमोह च

Wika ni Sañjaya: Sa gayong pagkakatama, si Bhīma—bagaman bantog sa matatag na tapang—ay bahagyang nanginig at sa isang saglit ay nawalan ng malay. Sa moral na himig ng digmaan, itinatampok ng taludtod na ito na kahit ang pinakamatitibay ay maaaring matinag ng bigat ng karahasan, at inihahayag ang halagang pantao na ipinapataw ng poot na pinangungunahan ng adharma at ng walang-humpay na labanan sa katawan at isipan.

Verse 15

सा पाण्डवेन प्रहिता बाह्लीकस्य शिरो5हरत्‌

Wika ni Sañjaya: Pinakawalan ng mandirigmang Pāṇḍava, tumama nang wasto ang sandatang iyon at pinutol ang ulo ni Bāhlīka—isang larawan ng walang-awang pagwawakas ng digmaan, kung saan nagtatagpo ang galing at tadhana, at maging ang iginagalang na matatanda ay bumabagsak kapag ang tunggaliang pinangungunahan ng adharma ay umabot sa sukdulan.

Verse 16

तस्मिन्‌ विनिहते वीरे बाह्लीके पुरुषर्षभ

Wika ni Sañjaya: Nang mapatay ang bayaning si Bāhlīka, O toro sa mga tao, ang takbo ng labanan ay nabaling ayon sa bigat na moral ng pagbagsak ng isang nakatatanda at sa mabangis na paninindigang ginising ng gayong kamatayan sa mga naiwan.

Verse 17

नागदत्तो दृढरथो महाबाहुरयोभुज:

Wika ni Sañjaya: “Sina Nāgadatta at Dṛḍharatha—mga mandirigmang makapangyarihan ang bisig, matibay na tila bakal—ay lumantad at sumulong.”

Verse 18

तान्‌ दृष्टवा चुक्रुधे भीमो जगृहे भारसाधनान्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita sila, nag-alab sa poot si Bhīma at sinunggaban ang mabibigat niyang sandata, handang sumagot sa dahas sa gitna ng digmaan.

Verse 19

ते विद्धा व्यसव: पेतु: स्यन्दने भ्यो हतौजस:

Wika ni Sañjaya: Nang masugatan at mapabagsak, yaong mga mandirigma—nawalan ng buhay at napuksa ang lakas—ay nalaglag mula sa kanilang mga karwahe.

Verse 20

चण्डवातप्रभग्नास्तु पर्वताग्रान्महीरुहा: । उन बाणोंसे घायल होकर आपके पुत्र अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे और पर्वतशिखरसे प्रचण्ड वायुद्वारा उखाड़े हुए वृक्षोंक समान तेजोहीन होकर रथोंसे नीचे गिर पड़े || १९३६ || नाराचैर्दशभिर्भीमस्तान्‌ निहत्य तवात्मजान्‌

Wika ni Sañjaya: Gaya ng malalaking punong hinugot mula sa tuktok ng bundok ng marahas na unos, ang iyong mga anak—tinamaan ng mga palaso, nawalan ng ningning at nalagutan ng hininga—ay nalaglag mula sa kanilang mga karwahe. Sa sampung palasong nārāca, pinaslang ni Bhīma ang iyong mga anak at iniwang nakahandusay sa larangan.

Verse 21

ततो वृकरथो नाम भ्राता कर्णस्य विश्रुत:

Pagkaraan, lumitaw ang isang mandirigmang nagngangalang Vṛkaratha, ang bantog na kapatid ni Karṇa.

Verse 22

ततः सप्त रथान्‌ वीर: स्यालानां तव भारत

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang magiting na mandirigmang iyon, O Bhārata, ay sumalakay laban sa pitong karwaheng pandigma na pag-aari ng iyong mga bayaw—isang mabagsik na pagliko ng labanan, kung saan ang ugnayang-kamag-anakan ay isinasantabi sa ilalim ng malupit na pag-uutos ng digmaan.

Verse 23

अमर्षयन्तो निहतं शतचन्द्रं महारथम्‌

Wika ni Sañjaya: Hindi nila ito matiis; nag-alab ang kanilang loob sa pagbagsak ng dakilang mandirigmang karwahe na si Śatacandra, na napatay—larawan ng dalamhati at sugatang pagmamataas na sumisiklab sa gitna ng kaguluhang moral ng digmaan.

Verse 24

शकुने भ्रातरो वीरा गवाक्ष: शरभो विभु: । सुभगो भानुदत्तश्न शूरा: पजच महारथा:

Wika ni Sañjaya: “Ang mga kapatid ni Śakuni—mga magigiting na bayani—sina Gavākṣa, Śarabha, Vibhu, Subhaga, at Bhānudatta: ang limang ito ay mga makapangyarihang mahāratha.” Sa himig-moral ng salaysay ng digmaan, itinatampok ng taludtod kung paanong ang buong pangkat ng magkakamag-anak ay nahihila sa tunggaliang pinaiikot ng adharma, at ang katapatan sa pamilya at paksyon ang lalo pang nagpapaliyab sa karahasan.

Verse 25

अभिद्र॒त्य शरैस्तीकणैरभीमसेनमताडयन्‌ । महारथी शतचन्द्रके मारे जानेपर अमर्षमें भरे हुए शकुनिके वीर भाई गवाक्ष, शरभ, विभु, सुभग और भानुदत्त--ये पाँच शूर महारथी भीमसेनपर टूट पड़े और उन्हें पैने बाणोंद्वारा घायल करने लगे || २३-२४ $ ।।

Wika ni Sañjaya: Sumugod sila at tinamaan si Bhīmasena ng matutulis na palaso. Nang mapatay si Śatacandra, ang magigiting na kapatid ni Śakuni—sina Gavākṣa, Śarabha, Vibhu, Subhaga, at Bhānudatta—limang bayaning mahāratha, ay dumagsa kay Bhīma sa galit at sinimulang sugatan siya ng mga matatalim na palaso. Ngunit bagaman binabayo ng mabibigat na palasong bakal, nanatili siyang di matinag—gaya ng bundok na hinahampas ng lakas ng ulan.

Verse 26

जघान पज्चभिर्बाणै: पञ्चैवातिरथान्‌ बली । जैसे वर्षाके वेगसे पर्वत आहत होता है, उसी प्रकार उनके नाराचोंसे घायल होकर बलवान्‌ भीमसेनने अपने पाँच बाणोंद्वारा उन पाँचों अतिरथी वीरोंको मार डाला ।।

Wika ni Sañjaya: Tinumba ng makapangyarihang Bhīmasena ang limang pangunahing mandirigmang karwahe sa limang palaso. Nang makita nilang napatay ang mga bayaning iyon, nayanig at nangatal ang pinakamahuhusay na hari—larawan kung paanong sa bangis ng labanan, maging ang palalo at makapangyarihan ay nawawalan ng tatag kapag hinarap ang bigla at tiyak na kamatayan.

Verse 27

ततो युधिष्ठिर: क्रुद्धस्तवतानीकमशातयत्‌ । मिषत: कुम्भयोनेस्तु पुत्राणां तव चानघ

Pagkaraan, si Yudhiṣṭhira, nag-aalab sa galit, ay winasak ang iyong hukbo—habang nakatanaw lamang ang mga anak ni Kumbhayoni (Vyāsa) at ikaw mismo, O walang dungis.

Verse 28

उन पाँचों वीरोंको मारा गया देख सभी श्रेष्ठ नरेश विचलित हो उठे। निष्पाप नरेश्वर! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिर द्रोणाचार्य तथा आपके पुत्रोंके देखते-देखते आपकी सेनाका संहार करने लगे ।।

Wika ni Sañjaya: Sa digmaang iyon, si Yudhiṣṭhira—nalulunod sa poot—ay ipinadala sa daigdig ng kamatayan ang mga Ambaṣṭha, ang mga Mālava, ang matatapang na Trigarta, at pati ang mga mandirigmang Śibi.

Verse 29

अभीषाहाउुछूरसेनान्‌ बाह्लीकान्‌ सवसातिकान्‌ | निकृत्य पृथिवीं राजा चक्रे शोणितकर्दमाम्‌,अभीषाह, सूरसेन, बाह्नीक और वसातिदेशीय योद्धाओंको नष्ट करके राजा युधिष्ठिरने इस भूतलपर रक्तकी कीच मचा दी

Wika ni Sañjaya: Matapos lipulin ang mga Abhīṣāha, ang mga Ucchūrasena, ang mga Bāhlīka, at ang mga mandirigma ng lupain ng Vasāti, ginawa ni Haring Yudhiṣṭhira ang lupa na tila putik na dugo.

Verse 30

यौधेयान्‌ मालवान्‌ राजन्‌ मद्रकाणां गणान्‌ युधि । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय शूरान्‌ बाणैर्युधिष्ठिर:,राजन! युधिष्ठिरने अपने बाणोंसे यौधेय, मालव तथा शूरवीर मद्रकगणोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया

Wika ni Sañjaya: O Hari, sa gitna ng labanan, si Yudhiṣṭhira, sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso, ay ipinadala sa daigdig ng Kamatayan ang mga Yaudheya, ang mga Mālava, at ang matatapang na pangkat ng mga Madraka.

Verse 31

हताहरत गृह्नीत विध्यत व्यवकृन्तत । इत्यासीत्‌ तुमुलः शब्दो युधिष्ठिररथं प्रति,युधिष्ठिरके रथके आसपास “मारो, ले आओ, पकड़ो, घायल करो, टुकड़े-टुकड़े कर डालो' इत्यादि भयंकर शब्द गूँजने लगा

Wika ni Sañjaya: Laban sa karwahe ni Yudhiṣṭhira ay sumiklab ang nakabibinging sigawan—“Patayin siya! Kaladkarin siya rito! Dakpin siya! Tuhugin siya! Tagpasin siya hanggang magkapira-piraso!”

Verse 32

सैन्यानि द्रावयन्तं त॑ द्रोणो दृष्टवा युधिष्ठिरम्‌ । चोदितस्तव पुत्रेण सायकैरभ्यवाकिरत्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita ni Droṇa si Yudhiṣṭhira na itinataboy at pinatatakas ang mga hukbo, si Droṇa—na inudyukan ng iyong anak (Duryodhana)—ay nagbuhos ng ulang-palaso sa kanya. Ipinakikita ng tagpong ito na sa init ng digmaan, maging ang iginagalang na guro ay nahihila sa mas matinding karahasan dahil sa bigat ng utos ng hari at sa kagyat na pangangailangan ng larangan.

Verse 33

द्रोणस्तु परमक्रुद्धों वायव्यास्त्रेण पार्थिवम्‌ । विव्याध सो5पि तद्‌ दिव्यमस्त्रमस्त्रेण जध्निवान्‌

Wika ni Sañjaya: Si Droṇa, nag-aalab sa matinding galit, ay tumama sa haring si Yudhiṣṭhira gamit ang Vāyavya-astra, ang sandata ng hangin. Ngunit si Yudhiṣṭhira ay tumugon at winasak ang banal na palasong iyon sa pamamagitan ng sarili niyang banal na sandata—ipinapakita na kahit sa poot ng labanan, ang kahusayan at pagpipigil-sa-sarili ay makasasagot sa pagsalakay nang hindi nagpapadaig dito.

Verse 34

तस्मिन्‌ विनिहते चास्त्रे भारद्वाजो युधिष्ठिरे । वारुणं याम्यमाग्नेयं त्वाष्टूं सावित्रमेव च

Wika ni Sañjaya: Nang mapawi na ang sandatang iyon, si Bhāradvāja (Droṇa) ay sunod-sunod na nagpakawala laban sa panig ni Yudhiṣṭhira ng Varuṇa-astra, Yama-astra, Agni-astra, Tvaṣṭṛ-astra, at pati Sāvitra-astra—pinatindi ang labanan sa pamamagitan ng lalong mabibigat na banal na sandata, at lalo ring pinalalim ang tunggaliang moral sa pagitan ng matuwid na pagpipigil at ng mapang-udyok na pangangailangan ng digmaan.

Verse 35

क्षिप्तानि क्षिप्यमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मज:

Wika ni Sañjaya: “Ang mga palasong iyon—may naihagis na at may inihahagis pa—ay sinalubong ni Dharmaja (Yudhiṣṭhira) sa gitna ng banggaan.”

Verse 36

जधघानास्त्रैर्महाबाहु: कुम्भयोनेरवित्रसन्‌ । परंतु महाबाहु धर्मपुत्र युधिष्ठिरने द्रोणाचार्यसे तनिक भी भय न खाकर उनके द्वारा चलाये गये और चलाये जानेवाले सभी अस्त्रोंको अपने दिव्यास्त्रोंसे नष्ट कर दिया ।।

Wika ni Sañjaya: Si Droṇa, ang makapangyarihang isinilang sa Kumbha, ay hindi nanghina kahit napapawi ang kanyang mga sandata. Ngunit si Yudhiṣṭhira, ang matuwid na anak ni Dharma, na walang bahid ng takot kay Droṇa, ay sumalubong at sumira—sa pamamagitan ng sarili niyang banal na mga sandata—sa lahat ng palasong naipakawala at yaong ipapakawala pa. Pagkaraan, si Droṇa, ang isinilang sa Kumbha, na nagnanais gawing ganap ang kanyang panata at kumikilos para sa kapakanan ng iyong anak (Duryodhana), sa hangaring mapatay si Yudhiṣṭhira, ay gumamit laban sa kanya ng mga sandatang tinatawag na Aindra at Prājāpatya.

Verse 37

प्रादुश्चक्रेउस्त्रमैन्द्र वै प्राजापत्यं च भारत । जिधघांसुर्धर्मतनयं तव पुत्रहिते रत:

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, si Droṇācārya—nagnanais pumatay kay Dharmarāja Yudhiṣṭhira at buong pusong nakatuon sa kapakanan ng iyong anak—ay naghayag at gumamit ng sandatang Aindra at ng sandatang Prājāpatya, upang matupad ang kanyang panata.

Verse 38

पति: कुरूणां गजसिंहगामी विशालवक्षा: पृथुलोहिताक्ष: । प्रादुश्षकारास्त्रमहीनतेजा माहेन्द्रमन्‍न्यत्‌ स जघान तेन

Wika ni Sañjaya: Ang panginoon ng mga Kuru—kumilos na may bagsik ng elepante at leon, malapad ang dibdib, malalaki at mapupulang mata, at di-nababawasang ningning—ay naghayag ng sandatang Māhendra; at sa pamamagitan nito’y kanyang pinabagsak at pinawalang-bisa ang iba pang mga sandatang makalangit.

Verse 39

विहन्यमानेष्वस्त्रेषु द्रोण: क्रोधसमन्वित: । युधिष्ठिरवध॑ प्रेप्सुब्राह्मिमस्त्रमुदैरयत्‌,उन अस्त्रोंके नष्ट हो जानेपर क्रोधभरे द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरका वध करनेकी इच्छासे ब्रह्मास्त्रका प्रयोग किया

Wika ni Sañjaya: Nang madurog ang kanyang mga sandata, si Droṇa—nilamon ng poot—ay nagpasiyang patayin si Yudhiṣṭhira at kaya’y pinakawalan ang Brahmāstra.

Verse 40

ततो नाज्ञासिषं किंचिद्‌ घोरेण तमसा5<वृते । सर्वभूतानि च परं त्रासं जम्मुर्महीपते,महीपते! फिर तो मैं घोर अन्धकारसे आवृत उस युद्धसस्‍्थलमें कुछ भी जान न सका और समस्त प्राणी अत्यन्त भयभीत हो उठे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, nabalot ang larangan ng digmaan ng nakapanghihilakbot na dilim, at wala na akong maaninag ni anuman. At ang lahat ng nilalang, O hari, ay sinakmal ng sukdulang pangamba.

Verse 41

ब्रह्मास्त्रमुद्यतं दृष्टवा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । ब्र्मास्त्रेणैव राजेन्द्र तदस्त्रं प्रत्यवारयत्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang Brahmāstra na itinaas, si Yudhiṣṭhira, anak ni Kuntī—O hari—ay pumigil sa sandatang iyon sa pamamagitan ng paglalabas din ng Brahmāstra bilang panangga.

Verse 42

ततः सैनिकमुख्यास्ते प्रशशंसुर्नरर्षभौ । द्रोणपार्थों महेष्वासौ सर्वयुद्धविशारदौ

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang mga pangunahing pinuno ng hukbo ay nagsimulang pumuri sa dalawang bayaning tulad ng toro sa hanay ng mga tao—si Droṇa at si Pārtha (Arjuna)—kapwa dakilang mamamana at ganap na bihasa sa lahat ng paraan ng pakikidigma.

Verse 43

ततः प्रमुच्य कौन्तेयं द्रोणो द्रुपदवाहिनीम्‌ | व्यधमत्‌ क्रोधताम्राक्षो वायव्यास्त्रेण भारत

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos, tinalikuran ni Droṇa ang anak ni Kuntī at sinimulang durugin ang hukbo ni Drupada. Namula sa galit ang kanyang mga mata; pinakawalan niya ang Vāyavya-astra, ang sandata ng hangin, at sinimulan ang pagwasak sa mga puwersa ni Drupada.

Verse 44

ते हन्यमाना दोणेन पज्चाला: प्राद्रवन्‌ भयात्‌ । पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मन:

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagpatay ni Droṇa, ang mga Pāñcāla ay tumakas sa takot—at ito’y naganap sa harap mismo nina Bhīmasena at ng marangal na Pārtha (Arjuna).

Verse 45

द्रोणाचार्यकी मार खाकर पांचाल-सैनिक भीमसेन और महात्मा अर्जुनके देखते-देखते भयके मारे भागने लगे ।।

Sinabi ni Sañjaya: Noon, ang koronadong Arjuna at si Bhīma ay agad na bumalik. Nang makita nilang sinakmal ng matinding takot ang kanilang hukbo at nagsisimula nang mabuwag, pinigil nila ang pag-urong sa pamamagitan ng mga hanay ng karwaheng pandigma, at muling pinatatag ang lakas ng kanilang panig.

Verse 46

बीभस्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदर: । भारद्वाजं शरौघाभ्यां महदभ्यामभ्यवर्षताम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Tinakpan ni Arjuna ang kanang panig, at si Vṛkodara (Bhīma) ang hilagang panig; magkasama nilang ibinuhos sa Bhāradvāja (Droṇa) ang isang napakalakas at siksik na ulang-palaso.

Verse 47

अर्जुनने द्रोणाचार्यके दाहिने पार्श्वमें और भीमसेनने बायें पारश्वमें महान्‌ बाणसमूहोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।

Wika ni Sañjaya: Sinimulan ni Arjuna ang isang makapangyarihang buhos ng mga palaso sa kanang tagiliran ni Droṇācārya, at si Bhīmasena naman sa kaliwa. O Hari, noon din ay sumunod upang umalalay sa kanilang dalawa ang mga Kekaya, ang mga Sṛñjaya, ang mararangal na Pañcāla, ang mga Matsya, at ang mga mandirigmang Sātvata (Yādava).

Verse 48

ततः सा भारती सेना वध्यमाना किरीटिना । तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत,उस समय किरीटधारी अर्जुनकी मार खाती हुई कौरवी-सेना अंधकार और निद्रासे पीड़ित हो पुनः: तितर-बितर हो गयी

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, ang hukbong Kaurava, habang pinupuksa ng koronadong Arjuna at nilalamon ng dilim at antok, ay muling nabuwag at nagkawatak-watak.

Verse 49

द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च | नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा,महाराज! द्रोणाचार्य और स्वयं आपके पुत्र दुर्योधनके मना करनेपर भी उस समय आपके योद्धा रोके न जा सके

Wika ni Sañjaya: O Hari, noon ay hindi mapigil ang iyong mga mandirigma—bagaman sinikap silang pigilan ni Droṇa, at maging ang sarili mong anak ay nag-utos na huwag.

Verse 96

सोमदत्तोरसि क्रुद्धः सुपत्र॑ निशितं युधि । इसी समय सात्यकिने भी युद्धस्थलमें कुपित हो सोमदत्तकी छातीपर सुन्दर पंखवाले, अग्निके समान तेजस्वी, उत्तम और तीखे बाणका प्रहार किया

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, nag-alab sa galit si Sātyaki at tinamaan sa dibdib si Somadatta ng isang matalim na palaso, may magagandang balahibo, at kumikislap na tila apoy.

Verse 106

शरीरे सोमदत्तस्थ स पपात महारथ: । वे भयंकर परिघ और बाण वीर सोमदत्तके शरीरपर एक ही साथ गिरे। इससे महारथी सोमदत्त मूर्च्छित होकर गिर पड़े

Wika ni Sañjaya: Nang tamaan sa katawan, bumagsak at napahandusay ang dakilang mandirigmang karwahe na si Somadatta. Sa mabangis na siksikan ng digmaan, sabay-sabay na dumapo sa kanya ang mabibigat na hampas—gaya ng pamalong bakal at mga palasong tumatagos—kaya siya’y nawalan ng malay at gumuho.

Verse 113

विसृजन्‌ शरवर्षाणि कालवर्षीव तोयद: । अपने पुत्रके मूर्च्छित होनेपर बाह्लीकने वर्षाऋतुमें वर्षा करनेवाले मेघके समान बाणोंकी वृष्टि करते हुए वहाँ सात्यकिपर धावा किया

Wika ni Sañjaya: Ibinuhos niya ang ulang-palaso na wari’y ulap na umuulan sa takdang panahon; si Bāhlīka—nang makita ang kanyang anak na nawalan ng malay—ay sumugod doon laban kay Sātyaki at pinukol siya ng isang bagyong palaso.

Verse 126

प्रपीडयन्‌ महात्मानं विव्याध रणमूर्थनि । भीमसेनने सात्यकिके लिये महात्मा बाह्नीकको पीड़ित करते हुए युद्धके मुहानेपर उन्हें नौ बाणोंसे घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: Sa matinding pagdiin sa dakilang mandirigma, tinamaan niya siya sa pinakaharap ng labanan. Sa sagupaan na kinasangkutan nina Bhīmasena at Sātyaki, ang marangal na Bāhnīka—bagaman nasa ilalim ng bigat ng tunggalian—ay nakasugat sa kanyang katunggali ng siyam na palaso sa bungad ng digmaan.

Verse 136

निचखान महाबाहु: पुरंदर इवाशनिम्‌ | तब महाबाहु प्रतीपपुत्र बाह्नीकने अत्यन्त कुपित हो भीमसेनकी छातीमें अपनी शक्ति धँसा दी, मानो देवराज इन्द्रने किसी पर्वतपर वज्र मारा हो

Wika ni Sañjaya: Ipinukpok at ibinaon niya iyon na parang si Purandara (Indra) na naghahagis ng kanyang kulog na sandata. Pagkaraan, si Bāhlīka, ang makapangyarihang anak ni Pratīpa, nag-alab sa sukdulang poot, at itinarak ang kanyang sibat sa dibdib ni Bhīmasena—na wari’y si Indra, hari ng mga diyos, ay tumama ng vajra sa isang bundok.

Verse 143

प्राप्प चेतश्न॒ बलवान्‌ गदामस्मै ससर्ज ह | इस प्रकार शक्तिसे आहत होकर भीमसेन काँप उठे और मूर्च्छित हो गये। फिर सचेत होनेपर बलवान्‌ भीमने उनपर गदाका प्रहार किया

Wika ni Sañjaya: Nang magbalik ang ulirat, inihagis ng makapangyarihang Bhīmasena ang kanyang pamalo (gada) laban sa kanya. Bagaman nayanig sa lakas ng tama at nawalan ng malay sandali, si Bhīma, pagkamulat, ay muling sumabak sa labanan na may panibagong tatag.

Verse 156

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Wika ni Sañjaya: Nang mapatay, bumagsak siya sa lupa na parang hari ng mga bundok na nabasag ng kulog na sandata ni Indra. Ang pamalo (gada) na inihagis ni Bhīmasena, anak ni Pāṇḍu, ay pumugot sa ulo ni Bāhlīka; at gaya ng isang malaking taluktok na tinamaan ng kidlat, namatay siya at gumuho sa lupa. Sa gayon nagwakas ang ika-156 na kabanata tungkol sa labanan sa gabi, sa bahaging pagpaslang kay Ghaṭotkaca, sa Droṇa Parva ng Śrī Mahābhārata.

Verse 157

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे द्रोणयुधिष्ठिरयुद्धे सप्तपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:

Sinabi ni Sañjaya: Kaya nga, sa banal na Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Ghaṭotkaca—sa labanan sa gabi, sa salaysay ng sagupaan nina Droṇa at Yudhiṣṭhira, dito nagtatapos ang ika-157 na kabanata.

Verse 163

पुत्रास्ते5 भ्यर्दयन्‌ भीम॑ दश दाशरथे: समा: । नरश्रेष्ठ) वीर बाह्लीकके मारे जानेपर श्रीरामचन्द्रजीके समान पराक्रमी आपके दस पुत्र भीमसेनको पीड़ा देने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Ang sampu mong anak—mga mandirigmang kasingtapang ni Rama, anak ni Daśaratha—ay nagsimulang dumagan at pahirapan si Bhīma. Pagkaraan ng pagkamatay ni Bāhlīka, nagsiksikan silang lumapit kay Bhīmasena, upang daigin siya sa sama-samang paglusob.

Verse 176

दृढ: सुहस्तो विरजा: प्रमाथ्युग्रोडनुयाय्यपि । उनके नाम इस प्रकार हैं--नागदत्त

Sinabi ni Sañjaya: Kabilang sa kanila ang mga mandirigmang nagngangalang Dṛḍha, Suhasta, Virajā, Pramāthī, Ugra, at Anuyāyī. Sa gayon, isa-isang binanggit ng tagapagsalaysay ang mga pangalan ng mga nakikipaglaban.

Verse 186

एकमेकं समुद्दिश्य पातयामास मर्मसु । उनको सामने देखकर भीमसेन कुपित हो उठे। उन्होंने प्रत्येकके लिये एक-एक करके भारसाधनमें समर्थ दस बाण हाथमें लिये और उन्हें उनके मर्मस्थानोंपर चलाया

Sinabi ni Sañjaya: Isa-isa niyang tinudla ang bawat kalaban at ibinagsak sila sa pamamagitan ng pagtama sa mga bahaging mahalaga sa buhay. Nang makita niya silang nasa harap, nag-alab ang galit ni Bhīmasena; kumuha siya ng sampung makapangyarihang palaso—tig-isa sa bawat isa—at pinakawalan iyon sa kanilang mga marurupok na bahagi.

Verse 216

जघान भीम॑ नाराचैस्तमप्यभ्यद्रवद्‌ बली । तदनन्तर कर्णके सुविख्यात बलवान्‌ भ्राता वकरथने आकर भीमसेनपर भी आक्रमण किया और उन्हें नाराचोंद्वारा घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan siya ni Bhīma ng mga palasong nārāca; ngunit ang makapangyarihang mandirigmang iyon ay muling sumugod kay Bhīma. Pagkaraan, ang bantog at malakas na kapatid, sakay ng karwaheng may liku-likong takbo, ay muling dumaluhong kay Bhīmasena at sinugatan siya ng mga nārāca.

Verse 226

निहत्य भीमो नाराचै: शतचन्द्रमपोथयत्‌ | भारत! तत्पश्चात्‌ वीर भीमसेनने आपके सालोंमेंसे सात रथियोंको नाराचोंद्वारा मारकर शतचन्द्रको भी कालके गालमें भेज दिया

Sinabi ni Sanjaya: Matapos mapatay ang mga iyon, ibinagsak ni Bhima si Śatacandra sa pamamagitan ng matutulis na palasong nārāca. O inapo ni Bharata! Pagkaraan nito, ang bayaning si Bhimasena, gamit ang mga nārāca, ay pumatay ng pitong mandirigmang nakasakay sa karwahe mula sa hanay ng iyong mga tao, at ipinadala rin si Śatacandra sa mga panga ng Kamatayan.

Verse 346

चिक्षेप परमक्रुद्धों जिघांसु: पाण्डुनन्दनम्‌ । उस अस्त्रके नष्ट हो जानेपर द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरपर क्रमश: वारुण

Sinabi ni Sanjaya: Sa sukdulang galit at may hangaring patayin ang anak ni Pāṇḍu, inihagis ni Droṇācārya ang kanyang sandata. Nang mawasak ang palasong iyon, si Drona—tinulak ng poot at ng mabagsik na pasyang patayin si Yudhiṣṭhira—ay sunud-sunod na nagpakawala ng mga banal na sandatang tinatawag na Vāruṇa, Yāmya, Āgneya, Tvāṣṭra, at Sāvitra laban sa kanya.

Verse 2036

कर्णस्य दयितं पुत्रं वृषसेनमवाकिरत्‌ । आपके उन पुत्रोंको दस नाराचोंद्वारा मारकर भीमसेनने कर्णके प्यारे पुत्र वृषसेनपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

Sinabi ni Sanjaya: Si Bhimasena, matapos mapatay ang mga anak mong iyon sa pamamagitan ng sampung palasong matalas na parang talim, ay nagsimulang magpaulan ng mga palaso kay Vṛṣasena, ang minamahal na anak ni Karṇa—pinipisil ang labanan nang walang pahinga.