Adhyaya 111

Verse 1

ऑपन--माज बछ। असि<-छऋाल जा नवाधिकशततमो<्ध्याय: घटोत्कचद्वारा अलम्बुषका वध और पाण्डव-सेनामें हर्ष- ध्वनि संजय उवाच अलनम्बुषं तथा युद्धे विचरन्तमभीतवत्‌ । हैडिम्बि: प्रययौ तूर्ण विव्याध निशितै: शरै:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, habang si Alambuṣa ay gumagala sa larangan ng digmaan nang walang takot, ang anak ni Hiḍimbā—si Ghaṭotkaca—ay sumugod nang matulin patungo sa kanya at sinimulang butasin siya ng matutulis na palaso.

Verse 2

तयो: प्रतिभयं युद्धमासीद्‌ राक्षससिंहयो: । कुर्वतोर्विविधा माया: शक्रशम्बरयोरिव

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagitan ng dalawang rākṣasa na tila mga leon sa tapang ay sumiklab ang isang tunay na nakapanghihilakbot na labanan. Habang naglalaban, gumamit sila ng sari-saring māyā at mga pakana, gaya nina Indra at ng asurang si Śambara noong unang panahon—kaya’t ang sagupaan ay hindi lamang pagsubok ng lakas, kundi pagsubok din ng pag-unawa sa gitna ng panlilinlang.

Verse 3

अलनम्बुषो भृशं क्रुद्धो घटोत्कचमताडयत्‌ । तयोरयुद्धं समभवद्‌ रक्षोग्रामणिमुख्ययो:

Sinabi ni Sañjaya: Si Alaṇambuṣa, nag-aalab sa matinding galit, ay hinampas si Ghaṭotkaca. Pagkaraan, sumiklab ang tuwirang sagupaan sa pagitan ng dalawang pangunahing pinuno—mga pangulo sa hanay ng mga rākṣasa—na kapwa itinutulak ng poot at ng mabigat na tungkulin ng digmaan.

Verse 4

घटोत्कचस्तु विंशत्या नाराचानां स्तनान्तरे

Sabi ni Sañjaya: Si Ghaṭotkaca, sa dalawampung palasong nārāca, ay tumama sa kanya sa dibdib—larawan ng digmaang walang tigil na tumpak at malupit, kung saan ang kagitingan ay sinusukat hindi lamang sa lakas kundi sa madilim na pasyang salubungin ang dahas ng dahas din.

Verse 5

अलम्बुषमथो विद्ध्वा सिंहवद्‌ व्यनदन्मुहुः । घटोत्कचने बीस नाराचोंद्वारा अलम्बुषकी छातीमें गहरी चोट पहुँचाकर बारंबार सिंहके समान गर्जना की ।। ४ $ || तथैवालम्बुषो राजन्‌ हैडिम्बिं युद्धदुर्मदम्‌

Sabi ni Sañjaya: Nang masugatan si Alambuṣa, si Ghaṭotkaca ay umungal nang paulit-ulit na gaya ng leon. Pagkaraan, si Alambuṣa naman, O Hari, ay sa gayunding paraan humarap sa Haiḍimba (Ghaṭotkaca) na lasing sa poot ng labanan. Ipinakikita ng tagpong ito na sa kaguluhan ng digmaan, ang lakas at galit ay sumasagot sa lakas at galit, habang ang bigat na moral ng dahas ay patuloy na naiipon sa magkabilang panig.

Verse 6

तथा तौ भृशसंक्रुद्धौ राक्षसेन्द्री महाबलौ

Sabi ni Sañjaya: Kaya nga ang dalawang iyon—labis na nagngangalit—ay humarap na tila isang makapangyarihang panginoong rākṣasa at isang rākṣasī, at ang kanilang lakas ay lalo pang lumobo sa poot. Ipinahihiwatig ng taludtod na ang galit na walang pagpipigil ay nagiging puwersang nagpapasidhi ng dahas at nagpapatigas ng puso sa gitna ng digmaan.

Verse 7

मायाशतसूृजौ नित्यं मोहयन्तौ परस्परम्‌

Sabi ni Sañjaya: “Laging lumilikha ng daan-daang pakana, patuloy nilang nililinlang ang isa’t isa—ilusyon ang sagot sa ilusyon.”

Verse 8

यां यां घटोत्कचो युद्धे मायां दर्शयते नूप

Sabi ni Sañjaya: “Anumang ilusyon o salamangkang pakana ang ipakita ni Ghaṭotkaca sa labanan, lagi itong lumilitaw sa panibagong anyo—mapanlinlang sa paningin at nakapanghihilakbot sa bisa.”

Verse 9

तां तामलम्बुषो राजन्‌ माययैव निजध्निवान्‌ | नरेश्वर! घटोत्कच युद्धस्थलमें जो-जो माया दिखाता, उसे अलम्बुष अपनी मायाद्वारा ही नष्ट कर देता था ।। तं॑ तथा युध्यमानं तु मायायुद्धविशारदम्‌

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Alambuṣa ay sumalungat sa bawat pandaraya sa pamamagitan lamang ng sarili niyang mahika. O panginoon ng mga tao! Anumang salamangka ang ipakita ni Ghaṭotkaca sa larangan ng digmaan, pinapawi iyon ni Alambuṣa sa katapat na ilusyon. Kaya, habang ang dalubhasa sa digmaang mahika ay patuloy na nakikipaglaban sa gayong paraan…

Verse 10

त एनं॑ भृशसंविग्ना: सर्वतः प्रवरा रथै:

Wika ni Sañjaya: Lubhang nayanig at nabalisa, sila’y sumugod at pumalibot sa kanya mula sa lahat ng panig, sakay ng kanilang pinakamahuhusay na karwahe.

Verse 11

त एन॑ कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष

Wika ni Sañjaya: “O kagalang-galang, nang maikulong nila siya—maipit sa masikip na puwang—hinampas nila siya ng poste ng karwahe.”

Verse 12

सर्वतो व्यकिरन्‌ बाणैरुल्काभिरिव कुञ्जरम्‌ | माननीय नरेश! जैसे जलती हुई उल्काओंद्वारा चारों ओरसे घेरकर हाथीपर प्रहार किया जाता है, उसी प्रकार रथसमूहके द्वारा अलम्बुषको कोष्ठबद्ध करके वे सब लोग चारों ओरसे उसपर बाणोंकी वर्षा करने लगे ।।

Wika ni Sañjaya: “O iginagalang na Hari, kung paanong ang isang dambuhalang elepante ay napapaligiran sa lahat ng panig at hinahampas na wari’y tinatamaan ng nagliliyab na mga bulalakaw, gayon din ang pangkat ng mga karwahe: pinalibutan nila at ikinulong si Alambuṣa, at mula sa bawat dako’y pinagbuhusan siya ng ulang-palaso. Ngunit siya, sa mapanlinlang na kapangyarihan ng mga sandata, ay napigil ang bagsik ng kanilang mga punglo.”

Verse 13

स विस्फार्य धनुर्घोरमिन्द्राशनिसमस्वनम्‌

Wika ni Sañjaya: Hinila niya at iniunat nang lubos ang kanyang kakila-kilabot na busog, na ang lagitik ay gaya ng kulog ng sandata ni Indra—isang masamang hudyat na lalong titindi ang dahas ng labanan.

Verse 14

युधिष्टिरं त्रिभिविद्ध्वा सहदेवं च सप्तभि:,आर्य! उसने युधिष्ठिरको तीन, सहदेवको सात, नकुलको तिहत्तर और द्रौपदीपुत्रोंको पाँच-पाँच बाणोंसे घायल करके घोर गर्जना की

Sinabi ni Sañjaya: Matapos tusukin si Yudhiṣṭhira ng tatlong palaso at si Sahadeva ng pito, saka tinamaan ng mandirigmang iyon si Nakula ng pitumpu’t tatlong palaso, at sinugatan ang bawat anak ni Draupadī ng tiglilimang palaso; pagkaraan ay nagpakawala siya ng nakapanghihilakbot na ungol—upang ipahayag ang paghahari at maghasik ng takot sa gitna ng kaguluhan ng labanan.

Verse 15

नकुलं च त्रिसप्तत्या द्रौपदेयांश्व॒ मारिष | पज्चभि: पज्चभिर्विद्ध्वा घोरं॑ नादं ननाद ह

Sinabi ni Sañjaya: “O kagalang-galang, matapos sugatan si Nakula ng pitumpu’t tatlong palaso at ang mga anak ni Draupadī ng tiglilimang palaso bawat isa, nagpakawala siya ng nakapanghihilakbot na ungol.” Ipinapakita ng taludtod ang kaugalian ng mandirigmang kṣatriya: matapos ang matagumpay na tama, ang malakas na sigaw ay panakot sa kaaway at pampasigla sa sariling hanay.

Verse 16

त॑ भीमसेनो नवभि: सहदेवस्तु पठ्चभि: । युधिष्ठिर: शतेनैव राक्षसं प्रत्यविध्यत,तब भीमसेनने नौ, सहदेवने पाँच और युधिष्छिरने सौ बाणोंसे राक्षस अलम्बुषको घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ni Bhīmasena ang rākṣasa ng siyam na palaso, ni Sahadeva ng lima, at ni Yudhiṣṭhira ng ganap na sandaang palaso—kaya nasugatan ang demonyong si Alambuṣa. Ipinakikita ng tagpong ito ang disiplinado at magkakaugnay na pagtutol laban sa malupit at di-makatarungang kaaway sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 17

नकुलस्तु चतु:षष्ट्या द्रौपदेयास्त्रिभिस्त्रिभि: । हैडिम्बो राक्षसं विद्ध्वा युद्धे पड्चाशता शरै:

Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ni Nakula ang rākṣasa na si Haiḍimba sa labanan ng animnapu’t apat na palaso, at ang mga anak ni Draupadī naman ay tumusok sa kanya ng tig-tatatlong palaso bawat isa. Kaya sa gitna ng disiplinadong dahas ng digmaan, kumilos ang panig ng Pāṇḍava nang magkakatugma at may sukat upang pigilan ang mapanganib na kaaway, hindi sa walang habas na kalupitan.

Verse 18

तस्य नादेन महता कम्पितेयं वसुंधरा

Sinabi ni Sañjaya: Sa lakas ng ungol na iyon, yumanig maging ang lupa—isang pagyanig na wari’y masamang palatandaan, na lalo pang nagdagdag sa pangamba at bigat ng katarungang nakapaloob sa nagaganap na digmaan.

Verse 19

सपर्वतवना राजन्‌ सपादपजलाशया | राजन्‌! उसके महान्‌ सिंहनादसे वृक्षों, जलाशयों, पर्वतों और वनोंसहित यह सारी पृथ्वी काँप उठी ।। सो5तिविद्धो महेष्वासै: सर्वतस्तैर्महारथै:

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang buong daigdig—kasama ang mga bundok at kagubatan, ang mga punò at mga imbakan ng tubig—ay nanginig sa makapangyarihang ungol na gaya ng leon. At ang dakilang mamamana ay noon ay tinuhog mula sa lahat ng panig ng mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, mga dalubhasa sa pana.

Verse 20

तंक्रुद्धं राक्षसं युद्धे प्रतिक्रुद्धस्तु राक्षस:

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang nagngangalit na Rākṣasa ay hinarap ng isa pang Rākṣasa na siya man ay sumiklab sa kapantay na poot—poot na tumutugon sa poot habang lalong tumitindi ang dahas ng digmaan.

Verse 21

सो5तिविद्धो बलवता राक्षसेन्द्रोी महाबल:

Wika ni Sañjaya: Ang makapangyarihang panginoon ng mga Rākṣasa, na siya man ay may dakilang lakas, ay tinamaan ng isang napakalakas na hampas na wari’y tumagos sa kanya. Ipinakikita nito na sa bangis ng digmaan, maging ang pinakakinatatakutan ay maaaring bumagsak kapag nasagupa ang higit na lakas.

Verse 22

व्यसृजत्‌ सायकांस्तूर्ण रुक्मपुड्खान्‌ शिलाशितान्‌ | बलवान घटोत्कचद्वारा अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर उस महाबली राक्षसराजने तुरंत ही सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, mabilis niyang pinakawalan ang mga palaso—may gintong balahibo at pinatalas sa bato. Ang mga palasong iyon, na ang mga dugtungan ay wari’y napaurong sa tindi ng puwersa, ay tumimo sa Rākṣasa noon din. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang tigil na pag-igting ng labanan: ang husay at lakas ay iniuukol sa pananakit, at ang bigat na moral ng dahas sa isang digmaang dharma ay nananatiling dama sa mahinahong tinig ng tagapagsalaysay.

Verse 23

ततस्ते पाण्डवा राजन्‌ समन्तान्निशितान्‌ शरान्‌

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, ang mga Pāṇḍava, mula sa lahat ng panig, ay nagpakawala ng matutulis at pinatalas na mga palaso.”

Verse 24

स विध्यमान: समरे पाण्डवैर्जितकाशिभि:

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, siya’y tinatamaan ng mga Pāṇḍava—yaong mga nagwagi sa Kāśī—na nagpapakita na ang tapang at mga tagumpay noon ay hindi panangga laban sa agarang bunga ng digmaan at sa walang humpay na pag-ikot ng tadhana sa larangan ng digmaan.

Verse 25

तत: समरशौण्डो वै भैमसेनिर्महाबल:

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Bhīmasena—makapangyarihan sa lakas at bantog sa pagkahilig sa labanan—ay lumapit sa unahan, handa sa sagupaan, habang patuloy na umiigting ang mabangis na agos ng digmaan.

Verse 26

वेग॑ चक्रे महान्तं च राक्षसेन्द्ररथं प्रति

Wika ni Sañjaya: Tinipon niya ang napakalaking bilis at sumugod pasulong, tuwirang tumama ang paglusob sa karwahe ng panginoon ng mga Rākṣasa—larawan ng walang patid na paninindigang mandirigma sa gitna ng digmaang sumusubok sa tapang at sa dharma sa bawat sandali.

Verse 27

रथाद्‌ रथमभिद्र॒त्य क्रुद्धों हैडिम्बिराक्षिपत्‌

Wika ni Sañjaya: Sa bugso ng galit, sumugod siya mula sa isang karwahe tungo sa isa pa at inihagis ang sandatang Haiḍimba—isang gawaing lalo pang nagpaalab sa bangis ng labanan at nagpakitang kapag pinakawalan ang poot, itinutulak nito ang mandirigma sa mas mapanirang paraan.

Verse 28

समुत्क्षिप्प च बाहुभ्यामाविध्य च पुनः पुन:

Wika ni Sañjaya: “Iniaangat (iyon) gamit ang dalawang bisig, at saka iniinog nang paulit-ulit…” Ipinahihiwatig ng taludtod ang bugso ng lakas-mandirigma—isang marahas na pagpapamalas upang takutin ang kaaway at patatagin ang sariling hanay, na sumasalamin na sa kaguluhan ng digmaan, ang lakas ng katawan at sikolohikal na panggigipit ay nagiging mga kasangkapan, kasabay ng mga tanong tungkol sa dharma, tungkulin, at pagpipigil.

Verse 29

बललाघवसम्पन्न: सम्पन्नो विक्रमेण च

Sinabi ni Sañjaya: “Siya’y pinagkalooban ng lakas at liksi, at ganap din sa kagitingan.”

Verse 30

स विस्फारितसर्वाड्रिश्ूर्णितास्थिविंभीषण:

Sinabi ni Sañjaya: Siya’y nagmistulang kakila-kilabot—gaya ng bundok na nabiyak—wasak ang mga buto, isang nakapanghihilakbot na tanawin sa gitna ng pagpatay sa digmaan.

Verse 31

ततः सुमनस:ः पार्था हते तस्मिन्‌ निशाचरे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nang mapatay ang kaaway na gumagala sa dilim ng gabi, nagsaya sa puso ang mga anak ni Pṛthā.

Verse 32

तावकाश्च हत॑ दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रे महाबलम्‌,भरतश्रेष्ठ! टूट-फ़ूटकर गिरे हुए पर्वतके समान महाबली राक्षसराज अलम्बुषको मारा गया देख आपके शूरवीर योद्धा तथा उनकी सारी सेनाएँ हाहाकार करने लगीं

Sinabi ni Sañjaya: O pinakamainam sa angkan ng Bharata! Nang makita ng iyong mga mandirigma ang makapangyarihang panginoon ng mga Rākṣasa—si Alambuṣa—na napatay at bumagsak na parang bundok na nagkadurug-durog, sila at ang buong hukbo’y nagtaas ng sigaw ng sindak at panaghoy.

Verse 33

यादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयो: प्रभो । अलम्बुषने अत्यन्त कुपित होकर घटोत्कचको घायल कर दिया। वे दोनों राक्षस समाजके मुखिया थे। प्रभो! जैसे पूर्वकालमें श्रीराम और रावणका संग्राम हुआ था

Sinabi ni Sañjaya: O panginoon, kung paanong noong unang panahon ay naganap ang labanan nina Rāma at Rāvaṇa, gayon din sumiklab ang mabangis na sagupaan sa pagitan ng dalawang iyon. Si Alambuṣa, sa sukdulang poot, ay malubhang nakasugat kay Ghaṭotkaca. Ngunit nang ang makapangyarihang Alambuṣa ay nakahandusay na wasak na parang bundok na nabasag, ang mga mandirigma at ang buong hukbo’y nagtaas ng malakas na sigaw ng pangamba, O bantayog ng angkan ng Bharata.

Verse 34

जनाश्च तद्‌ ददृशिरे रक्ष: कौतूहलान्विता: । यदृ्च्छया निपतितं भूमावज्भारकं यथा,पृथ्वीपर अकस्मात्‌ टूटकर गिरे हुए मंगल ग्रहके समान धराशायी हुए उस राक्षसको बहुत-से मनुष्य कौतूहलवश देखने लगे

Sañjaya said: Many people, seized with curiosity, gathered to look at that rākṣasa lying there—fallen to the ground by sheer chance, like a heavy load suddenly dropped upon the earth.

Verse 35

घटोत्कचस्तु तद्धत्वा रक्षो बलवतां वरम्‌ | मुमोच बलवतन्नादं बल॑ हत्वेव वासव:

Sañjaya said: Having slain that mighty Rākṣasa—Alambuṣa, the foremost among the strong—Ghaṭotkaca let out a thunderous roar, like Vāsava (Indra) roaring after killing the demon Bala. The cry signals both the turning of the battle’s momentum and the fierce resolve of a warrior who removes a grave threat from the field.

Verse 36

(ततो5भिगम्य राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । स्वकमविदयमन्मूर्थधना साञउ्जलिनिपपात ह ।।

Sañjaya said: Thereafter Ghaṭotkaca approached King Yudhiṣṭhira, the son of Dharma. With hands joined and head bowed, he reported his deed and fell at the king’s feet. The eldest Pāṇḍava, overjoyed, smelled his head in affection, embraced him, and said, “My child, I am greatly pleased with you,” his eyes blossoming with delight. When the night-ranging rākṣasa Alambuṣa, son of Śālakaṭaṅkaṭa, had been crushed and slain by Ghaṭotkaca, everyone rejoiced. Honoured and praised by his fathers and kinsmen for accomplishing a difficult feat, Ghaṭotkaca felt deep satisfaction after killing his enemy—like striking down a ripe alambuṣa fruit.

Verse 37

ततो निनाद: सुमहान्‌ समुत्थित: सशड्खनानाविधबाणघोषवान्‌ | निशम्य त॑ प्रत्यनदंस्तु पाण्डवा- स्‍्ततो ध्वनिर्भुवनमथास्पृशद्‌ भूशम्‌

Sañjaya said: Then a very great roar arose, accompanied by the blare of conches and the many kinds of sounds made by arrows. Hearing it, the Pāṇḍavas responded with joyful acclaim; and that triumphant sound spread far and wide, touching the world on every side. In the ethical frame of the epic, the verse marks the surge of collective resolve and morale on the Pāṇḍava side as the battle’s violence is signaled by martial instruments, yet their response is presented as confident and heartening rather than merely destructive.

Verse 53

विद्ध्वा विद्ध्वा नदद्धृष्ट:पूरयन्‌ खं समन्ततः । राजन! इसी प्रकार अलम्बुष भी युद्धदुर्मद घटोत्कचको बारंबार घायल करके समूचे आकाशको हर्षपूर्वक गुँजाता हुआ सिंहनाद करता था

Sanjaya said: “Having struck him again and again, he showed no sign of faltering, and he filled the sky on every side. O King, in the same way Alambusha too—repeatedly wounding Ghaṭotkacha, who was maddened by the fury of battle—made the whole firmament resound with exultation, roaring like a lion.”

Verse 63

निर्विशेषमयुध्येतां मायाभिरितरेतरम्‌ । इस प्रकार अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए वे दोनों महाबली राक्षसराज परस्पर मायाओंको प्रयोग करते हुए समानरूपसे युद्ध करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Dahil sa matinding poot, ang dalawang makapangyarihang haring rākṣasa ay naglaban nang walang pag-uurong—bawat isa’y sumasagot sa kabila sa pamamagitan ng mga daya at kapangyarihang māyā, lakas laban sa lakas, sa isang mabagsik at halos pantay na sagupaan.

Verse 76

मायायुद्धेषु कुशलौ मायायुद्धमयुध्यताम्‌ । वे प्रतिदिन सैकड़ों मायाओंकी सृष्टि करनेवाले थे और दोनों ही मायायुद्धमें कुशल थे। अतः एक-दूसरेको मोहित करते हुए मायाद्वारा ही युद्ध करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Dalubhasa sa digmaang māyā, naglaban ang dalawa sa pamamagitan mismo ng māyā. Araw-araw ay lumilikha sila ng daan-daang daya at panlilinlang; bawat isa’y nagsisikap na lituhin ang kabila—ipinapakita na sa digmaan, ang tagumpay ay hinahabol hindi lamang sa lakas kundi pati sa panlilinlang at pagsalungat sa panlilinlang.

Verse 96

अलम्बुषं राक्षसेन्द्रं दृष्टवाक्रुध्यन्त पाण्डवा: | मायायुद्धविशारद राक्षसराज अलम्बुषको इस प्रकार युद्ध करते देख समस्त पाण्डव कुपित हो उठे

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita si Alambuṣa, ang panginoon ng mga Rākṣasa—dalubhasa sa digmaang māyā—na lumalaban sa gayong paraan, nag-alab sa galit ang lahat ng Pāṇḍava. Ang pakikidigmang pinatatakbo ng panlilinlang at māyā ay nag-uudyok ng makatarungang poot sa mga naninindigan sa tuwid na asal ng kṣatriya sa larangan ng digmaan.

Verse 103

अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनादयो नृप । राजन! वे अत्यन्त उद्विग्न हुए भीमसेन आदि श्रेष्ठ वीर क्रोधमें भरकर रथोंद्वारा सब ओरसे अलम्बुषपर टूट पड़े

Sinabi ni Sañjaya: O hari, si Bhīmasena at ang iba pang mandirigma, nag-aalab sa galit, ay sumugod pasulong. Bagaman sila’y mga dakilang bayani, labis silang nabagabag; sakay ng kanilang mga karwahe, sinalakay nila si Alambuṣa mula sa lahat ng panig.

Verse 109

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे नवाधिकशततमोड<ध्याय:

Sa gayon, sa «Śrī Mahābhārata», sa loob ng «Droṇa Parva»—sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Jayadratha—nagtatapos ang ika-109 na kabanata, ang kabanatang hinggil sa pagpatay kay Alambuṣa.

Verse 123

तस्माद्‌ रथव्रजान्मुक्तो वनदाहादिव द्विप: । उस समय अलम्बुष अपने अस्त्रोंकी मायासे उनके उस महान्‌ अस्त्रवेगको दबाकर रथसमूहके उस घेरेसे मुक्त हो गया, मानो कोई गजराज दावानलके घेरेसे बाहर हो गया हो

Wika ni Sañjaya: Kaya nga, nang makawala mula sa siksik na hanay ng mga karwaheng pandigma, siya’y nakapigtas—gaya ng dambuhalang elepanteng nakatakas sa sunog sa gubat. Sa pamamagitan ng salamangka ng kanyang mga sandata, pinigil ni Alambuṣa ang matinding bugso ng dakilang sandata at nakalabas sa bilog na pagkubkob ng mga karwahe, na wari’y hari ng mga elepante na lumabas sa singsing ng naglalagablab na apoy.

Verse 133

मारुतिं पञ्चविंशत्या भैमसेनिं च पठ्चभि: । उसने इन्द्रके वज्ञकी भाँति घोर टंकार करनेवाले अपने भयंकर धनुषको तानकर भीमसेनको पचीस और उनके पुत्र घटोत्कचको पाँच बाण मारे

Wika ni Sañjaya: Inunat niya ang kanyang kakila-kilabot na busog na umuugong nang nakapanghihilakbot na gaya ng vajra ni Indra, at tinamaan si Bhīmasena ng dalawampu’t limang palaso, at si Ghaṭotkaca, anak ni Bhīma, ng lima.

Verse 173

पुनर्विव्याध सप्तत्या ननाद च महाबल: । तत्पश्चात्‌ नकुलने चौंसठ और द्रौपदीकुमारोंने तीन-तीन बाणोंसे अलम्बुषको बींध डाला। तदनन्तर महाबली हिडिम्बाकुमारने युद्धस्थलमें उस राक्षसको पचास बाणोंसे घायल करके पुनः सत्तर बाणोंद्वारा बींध डाला और बड़े जोरसे गर्जना की

Muli, si Alambuṣa na may dakilang lakas ay tumusok pa ng pitumpung palaso at umalingawngaw ang kanyang sigaw. Pagkaraan, tinuhog siya ni Nakula ng animnapu’t apat na palaso, at ang mga anak ni Draupadī ay tig-tatatlong palaso bawat isa. Pagkatapos, si Ghaṭotkaca, anak ni Hiḍimbā na makapangyarihan, ay sinugatan ang rākṣasa sa larangan ng digmaan ng limampung palaso, saka muling tinuhog ng pitumpu, at umungal nang ubod-lakas.

Verse 196

प्रतिविव्याध तान्‌ सर्वान्‌ पज्चभि: पज्चभि: शरै: | उन महाधनुर्थर महारथियोंद्वारा सब ओरसे अत्यन्त घायल होकर बदलेमें अलम्बुषने भी पाँच-पाँच बाणोंसे उन सबको वेध दिया

Wika ni Sañjaya: Bagaman sugatan nang matindi mula sa lahat ng panig ng mga dakilang mamamana—mga mahāratha—agad na gumanti si Alambuṣa at tinuhog silang lahat, tiglilimang palaso bawat isa.

Verse 203

हैडिम्बो भरतश्रेष्ठ शरैरविव्याध सप्तभि: । भरतश्रेष्ठ) उस युद्धस्थलमें कुपित हुए राक्षस अलम्बुषको क्रोधमें भरे हुए निशाचर घटोत्कचने सात बाणोंसे घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: O pinakamainam sa mga Bharata! Sa larangan ng digmaan, tinuhog at sinugatan ni Haiḍimba (Ghaṭotkaca) si Alambuṣa sa pamamagitan ng pitong palaso.

Verse 226

रुषिता: पन्नगा यद्धद्‌ गिरिशूड़ं महाबला: । जैसे रोषमें भरे हुए महाबली सर्प पर्वतसे शिखरपर चढ़ जाते हैं, उसी प्रकार अलम्बुषके वे झुकी हुई गाँठवाले बाण उस समय घटोत्कचके शरीरमें घुस गये

Sinabi ni Sanjaya: “Gaya ng mga dambuhalang ahas na nag-aalab sa poot at umaakyat sa tuktok ng bundok, gayon din noong sandaling iyon ang mga palasong may buhol-buhol at nakayukong pababa ni Alambuṣa ay tumagos sa katawan ni Ghaṭotkaca.”

Verse 233

प्रेषयामासुरुद्धिग्ना हैडिम्बश्न घटोत्कच: । राजन्‌! तदनन्तर पाण्डव तथा हिडिम्बाकुमार घटोत्कच--सबने उद्विग्न होकर सब ओरसे अलम्बुषपर पैने बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी

Sinabi ni Sanjaya: “Nabagabag at nabalisa, ang Haiḍimba na si Ghaṭotkaca ay nagpasiklab ng paglusob. Pagkaraan nito, O Hari, agad na sumiklab ang loob ng mga Pāṇḍava—kasama ang anak ni Hiḍimbā na si Ghaṭotkaca—at mula sa lahat ng panig ay nagpasimula sila ng matalim at walang patid na ulang-palaso laban kay Alambuṣa.”

Verse 243

मर्त्यधर्ममनुप्राप्त: कर्तव्यं नानवपद्यत | विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डवोंद्वारा समरभूमिमें विद्ध होकर मर्त्यधर्मको प्राप्त हुए अलम्बुषसे कुछ भी करते न बना

Sinabi ni Sanjaya: “Napasailalim na sa batas ng kamatayan, si Alambuṣa ay hindi na makaganap ng nararapat. Nang matamaan sa larangan ng digmaan ng mga Pāṇḍava na nag-aalab sa galak ng tagumpay, tinanggap niya ang hantungan ng mga mortal at wala nang nagawa pa.”

Verse 253

समीक्ष्य तदवस्थं तं वधायास्य मनो दे | तब समरकुशल महाबली भीमसेनकुमारने अलम्बुषको उस अवस्थामें देखकर मन-ही- मन उसके वधका निश्चय किया

Sinabi ni Sanjaya: “Nang makita siya sa gayong kalagayan, ang anak ni Bhīmasena—makapangyarihan at bihasa sa digmaan—ay nagpasiya sa kanyang puso na patayin si Alambuṣa.”

Verse 266

दग्धाद्रिकूटशृज्ञाभं भिन्नाउजजनचयोपमम्‌ । उसने जले हुए पर्वतशिखर तथा कटे-छटे कोयलेके पहाड़के समान प्रतीत होनेवाले राक्षसराज अलम्बुषके रथपर पहुँचनेके लिये महान्‌ वेग प्रकट किया

Sinabi ni Sanjaya: “Ipinamalas niya ang napakalaking bilis upang marating ang karwaheng pandigma ng haring rākṣasa na si Alambuṣa, na wari’y tuktok ng bundok na tinupok ng apoy at gaya ng bunton ng basag-basag na batong maitim—larawan ng mabangis at mausok na pagkawasak ng digmaan na sumasaklaw sa larangan.”

Verse 273

उदबबर्ह रथाच्चापि पन्नगं गरुडो यथा । क्रोधमें भरे हुए हिडिम्बाकुमारने अपने रथसे अलम्बुषके रथपर कूदकर उसे पकड़ लिया और जैसे गरुड़ सर्पको टाँग लेता है, उसी प्रकार उसने भी अलम्बुषको रथसे उठा लिया

Sañjaya said: In the fury of battle, the son of Hiḍimbā sprang from his own chariot onto Alambuṣa’s chariot, seized him, and lifted him up—just as Garuḍa snatches a serpent. The image underscores the ruthless momentum of war, where wrath turns strength into overpowering violence and the battlefield becomes a place of swift, decisive domination rather than deliberative restraint.

Verse 283

निष्पिपेष क्षितौ क्षिप्र॑ पूर्णकुम्भमिवाश्मनि । दोनों भुजाओंसे अलम्बुषको ऊपर उठाकर घटोत्कचने बारंबार घुमाया और जैसे जलसे भरे हुए घड़ेको पत्थरपर पटक दिया जाय, उसी प्रकार उसे शीघ्र ही पृथ्वीपर दे मारा

Sañjaya said: Ghaṭotkaca swiftly crushed Alambuṣa down upon the earth, as one would smash a water-filled jar against a stone. The image underscores the brutal momentum of battle—strength used without restraint, where a warrior’s body becomes as fragile as pottery before overwhelming force.

Verse 303

घटोत्कचेन वीरेण हत: शालकटड्कट: । वीर घटोत्कचके द्वारा मारे गये शालकटंकटाके पुत्र अलम्बुषके सारे अंग फट गये थे। उसकी हडियाँ चूर-चूर हो गयी थीं और वह बड़ा भयंकर दिखायी देता था

Sañjaya said: The fierce warrior Śālakaṭaṅkaṭa was slain by the hero Ghaṭotkaca. In the brutal momentum of this night-battle, the fall of such a fighter underscores the Mahābhārata’s recurring ethical tension: valor and prowess can decide outcomes on the field, yet every victory is inseparable from grievous bodily ruin and the widening circle of grief that war inevitably brings.

Verse 316

चुक्रुशु: सिंहनादांश्व वासांस्यादुधुवुश्च ह । उस निशाचर अल्म्बुषके मारे जानेपर कुन्तीके सभी पुत्र प्रसन्नचित्त हो सिंहनाद करने और वस्त्र हिलाने लगे

Sañjaya said: When the night-roaming Alambuṣa had been slain, all the sons of Kuntī, their minds uplifted, raised lion-like victory-cries and waved their garments in exultation. The moment marks a surge of morale on the Pāṇḍava side, where the fall of a fearsome foe is met with public celebration and renewed resolve amid the harsh ethics of war.

Verse 2936

भैमसेनी रणे क्रुद्ध: सर्वसैन्यान्य भीषयत्‌ । घटोत्कचमें बल और फुर्ती दोनों विद्यमान थे। वह अद्भुत पराक्रमसे सम्पन्न था। उसने रणक्षेत्रमें कुपित होकर आपकी समस्त सेनाओंको भयभीत कर दिया

Sañjaya said: Enraged in the thick of battle, Bhīmasena’s son struck terror into all the armies. Ghaṭotkaca possessed both strength and swift agility; endowed with extraordinary valor, he raged on the battlefield and made your entire host tremble with fear.