Adhyaya 102

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें विन्द और अनुविन्दका वध तथा अर्जुनके द्वार जलाशयका निर्माणविषयक निन्‍्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९९ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं) #द१०3८5>> | बी है शततमो< ध्याय: श्रीकृष्णके द्वारा अश्वपरिचर्या तथा खा-पीकर हृष्ट-पुष्ट हुए अश्वोंद्वारा अर्जुनका पुन: शत्रुसेनापर आक्रमण करते हुए जयद्रथकी ओर बढ़ना संजय उवाच सलिले जनिते तस्मिन्‌ कौन्तेयेन महात्मना । निस्तारिते द्विषत्सैन्ये कृते च शरवेश्मनि

Wika ni Sanjaya: “O Hari, nang ang dakilang-loob na anak ni Kunti ay nakapagpalitaw ng tubig, napigil ang pagsulong ng hukbong kaaway, at nakalikha ng isang panangga—isang ‘bahay’ na yari sa mga palaso—agad bumaba mula sa karwahe ang makapangyarihang Panginoong Krishna at inalis ang pagkakayuko ng mga kabayong punit at sugatan ng mga palasong may tinik.”

Verse 2

वासुदेवो रथात्‌ तूर्णमवतीर्य महाद्युति: । मोचयामास तुरगान्‌ विनुन्नान्‌ कड़कपत्रिभि:

Wika ni Sanjaya: “O Hari, noon si Vasudeva, na nagliliwanag sa dakilang karangalan, ay mabilis na bumaba mula sa karwahe at pinalaya ang mga kabayong malubhang nasugatan ng mga palasong may balahibo ng tagak.”

Verse 3

अदृष्टपूर्व तद्‌ दृष्टवा साधुवादों महानभूत्‌ । सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वश:,यह अदृष्टपूर्व कार्य देखकर सिद्ध, चारण तथा सैनिकोंके मुखसे निकला हुआ महान्‌ साधुवाद सब ओर गूँज उठा

Wika ni Sanjaya: “Nang makita ang gawang di pa nasasaksihan noon, umalingawngaw sa lahat ng dako ang malakas na papuri—‘Magaling!’—mula sa mga Siddha at Cāraṇa, gayundin sa mga kawal sa buong hukbo.”

Verse 4

पदातिन तु कौन्तेयं युध्यमानं महारथा: । नाशवनुवन्‌ वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत्‌,पैदल युद्ध करते हुए कुन्तीकुमार अर्जुनको समस्त महारथी मिलकर भी न रोक सके; यह अद्भुत-सी बात हुई

Wika ni Sanjaya: “Kahit si Arjuna, anak ni Kunti, ay lumalaban nang nakalakad, hindi pa rin siya napigil ng pinagsama-samang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe; waring isang kababalaghan.”

Verse 5

आपतत्सु रथौधेषु प्रभूतगजवाजिषु । नासम्भ्रमत्‌ तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति

Wika ni Sanjaya: “Nang sumalakay mula sa lahat ng panig ang siksik na hanay ng mga karwahe, kasama ang napakaraming elepante at kabayo, hindi man lamang nayanig si Partha (Arjuna). Ang kanyang kapanatagan at kagitingan ay humihigit sa iba pang mga tao.”

Verse 6

व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवा: । न चाव्यथत धर्मात्मा वासवि: परवीरहा

Wika ni Sañjaya: Pinakawalan ng mga haring iyon ang mga ulang-palaso na parang baha laban sa Pāṇḍava. Ngunit ang bayani na may pusong matuwid—ang anak ni Indra, mamumuksa ng mga kampeon ng kaaway—ay hindi natinag ni nanghina, kundi nanatiling matatag sa gitna ng paglusob.

Verse 7

सम्पूर्ण भूपाल पाण्डुनन्दन अर्जुनपर बाणसमूहोंकी वर्षा कर रहे थे, तो भी शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले इन्द्रकुमार धर्मात्मा पार्थ तनिक भी व्यथित नहीं हुए ।।

Wika ni Sañjaya: Bagaman ibinuhos ng nagkakatipong mga hari ang ulang-palaso kay Arjuna, anak ni Pāṇḍu, ang matuwid na si Pārtha—anak ni Indra, tagapaglipol ng mga kampeon ng kaaway—ay hindi man lamang natinag. Nilamon ng makapangyarihang mandirigmang iyon ang mga dumarating na lambat ng palaso, pati mga pamalo at sibat, gaya ng dagat na tumatanggap sa mga ilog.

Verse 8

उन पराक्रमी कुन्तीकुमारने शत्रुओंके उन बाणसमूहों, गदाओं और प्रासोंको अपने पास आनेपर उसी प्रकार ग्रस लिया, जैसे समुद्र सरिताओंको अपनेमें मिला लेता है ।।

Wika ni Sañjaya: Nilamon ng makapangyarihang anak ni Kuntī ang mga pulutong ng palaso, mga pamalo, at mga sibat ng kaaway paglapit ng mga ito, gaya ng dagat na isinasaloob ang mga ilog. Sa matinding bagsik ng kanyang mga sandata at sa lakas ng kanyang mga bisig, nilipol ni Pārtha (Arjuna) ang pinakamahuhusay na palasong pinakawalan ng lahat ng mga haring iyon.

Verse 9

तत्‌ तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्थ चो भयो: । अपूजयन्‌ महाराज कौरवा महदद्भुतम्‌,महाराज! अर्जुन और भगवान्‌ श्रीकृष्ण दोनोंके उस अत्यन्त अद्भुत पराक्रमकी समस्त कौरवोंने भूरि-भूरि प्रशंसा की

Wika ni Sañjaya: Ngunit, O Hari, hayagang pinuri ng mga Kaurava ang tunay na kagila-gilalas na pagpapamalas ng tapang na ipinakita nina Pārtha (Arjuna) at Vāsudeva (Kṛṣṇa).

Verse 10

किमद्धुततमं लोके भविताप्यथवा हाभूत्‌ । यदश्वान्‌ पार्थगोविन्दौ मोचयामासतू रणे

Wika ni Sañjaya: “Ano pa ang higit na kagila-gilalas sa mundong ito—mangyayari man sa hinaharap o nangyari na noon—kaysa rito: na sina Pārtha (Arjuna) at Govinda (Kṛṣṇa), kahit sa gitna ng nakapanghihilakbot na labanan, ay inalis ang mga kabayo sa karwahe?”

Verse 11

भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ | तेजो विदधतुश्चोग्रं विस्रब्धौ रणमूर्थनि

Sinabi ni Sañjaya: Ang dalawang pinakadakilang lalaki ay naghasik ng napakalaking takot sa aming hanay; at, nakatindig na panatag at tiwala sa pinakaharapan ng labanan, ipinamalas nila ang mabagsik at nakalululang ningning—isang lakas na yumanig sa puso ng mga kalaban at nagpatibay sa kanilang sariling loob.

Verse 12

उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंने हमलोगोंमें महान्‌ भय उत्पन्न कर दिया और युद्धके मुहानेपर निर्भय और निश्चिन्त होकर अपने भयानक तेजका प्रदर्शन किया ।।

Sinabi ni Sañjaya: Ang dalawang pangunahing bayani ay nagpunô ng matinding takot ang aming hanay, at sa bungad mismo ng labanan—walang pangamba at walang alalahanin—ipinamalas nila ang nakapanghihilakbot na ningning. Pagkaraan, si Hrishikesha (Krishna), O Bharata, ay nakatindig na nakangiti, na wari’y nasa gitna ng mga babae, sa loob ng silungang yari sa mga palaso na ginawa ni Arjuna sa digmaan. O ligaya ng angkan ng Bharata, sa larangan ng labanan nanatili roon ang Mapalad na Krishna na walang takot, nakangiti sa bahay na gawa sa mga palaso, na para bang nasa piling ng mga babae—lubos na panatag sa gitna ng lagim.

Verse 13

उपावर्तयदव्यग्रस्तान श्वान्‌ पुष्करेक्षण: । मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशाम्पते,प्रजानाथ! कमलनयन श्रीकृष्णने आपके सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते उद्धेगशून्य होकर उन घोड़ोंकोी टहलाया

Sinabi ni Sañjaya: O panginoon ng mga tao, O hari—si Puṣkarekṣaṇa (Krishna), na lubos na di natitinag, ay ibinaling pabalik ang mga kabayong iyon at ginabayan silang umikot, habang nakatingin ang lahat ng iyong hukbo.

Verse 14

तेषां श्रमं च ग्लानिं च वमथुं वेपथुं व्रणान्‌ । सर्व व्यपानुदत्‌ कृष्ण: कुशलो हाश्वकर्मणि,घोड़ोंकी चिकित्सा करनेमें कुशल श्रीकृष्णने उनके परिश्रम, थकावट, वमन, कम्पन और घाव--सारे कष्टोंको दूर कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Si Krishna, na bihasa sa pag-aalaga at paggamot sa mga kabayo, ay inalis ang lahat ng kanilang dinaranas—pagod at panghihina, pagduduwal, panginginig, at mga sugat—at ibinalik sila sa maayos na kalagayan sa gitna ng bigat ng digmaan.

Verse 15

शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान्‌ हयान्‌ । उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि स:,उन्होंने अपने दोनों हाथोंसे बाण निकालकर उन घोड़ोंको मला और यथोचित रूपसे टहलाकर उन्हें पानी पिलाया

Sinabi ni Sañjaya: Sa sarili niyang mga kamay ay hinugot niya ang mga dulo ng palaso at marahang kinuskos ang mga kabayo; saka, matapos ibaling sila pabalik at ilakad nang ayon sa nararapat, pinainom niya sila ng tubig.

Verse 16

स ताल्लब्धोदकान्‌ स्नातान्‌ जग्धान्नान्‌ विगतक्‍्लमान्‌ | योजयामास संदृष्ट: पुनरेव रथोत्तमे

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niyang ang mga kabayo ay nakainom na ng tubig, napaliguan, nakakain ng damo at butil, at napawi ang pagod, muli niyang ikinabit—nang may galak—sa dakilang karwaheng iyon.

Verse 17

स तं रथवरं शौरि: सर्वशस्त्रभृतां वर: । समास्थाय महातेजा: सार्जुन: प्रययौ द्रुतम्‌,तदनन्तर सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी श्रीकृष्ण उस उत्तम रथपर अर्जुनसहित आरूढ़ हो बड़े वेगसे आगे बढ़े

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Śauri—pinakamagaling sa lahat ng may tangan ng sandata, nagniningning sa dakilang ningning—ay sumakay sa mainam na karwahe kasama si Arjuna at mabilis na sumugod pasulong.

Verse 18

रथं रथवरस्याजोौ युक्त लब्धोदकैर्हयै: । दृष्टवा कुरुबलश्रेष्ठा: पुनर्विमनसो5भवन्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ng mga pangunahing mandirigma ng hukbong Kuru ang karwahe ni Arjuna—pinakamagaling sa mga mandirigmang nakakarwahe—na muling nakabigkis sa mga kabayong nakainom na at nakapagpahinga sa gitna ng labanan, muli silang nanlumo.

Verse 19

विनिः:श्वसन्तस्ते राजन्‌ भग्नदंष्टा इवोरगा: । धिगहो धिग्गतः पार्थ: कृष्णश्रेत्यब्रुवन्‌ पृथक्‌

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, humihinga sila nang mahaba na parang mga ahas na nabali ang pangil, at kanya-kanyang wika sa kawalang-pag-asa: “Kapahamakan sa amin—kahihiyan! Umalis na si Arjuna, at si Kṛṣṇa rin.”

Verse 20

त्वत्सेना: सर्वतो दृष्टवा लोमहर्षणमद्भुतम्‌ । त्वरध्वमिति चाक्रन्दन्‌ नैतदस्तीति चाब्रुवन्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ng buong hukbo mo ang kahanga-hangang pangyayaring nakapagpapatindig-balahibo, nagsigawan sila sa kanilang mga kasama: “Magmadali kayo! Hindi ito maaari—habulin ninyo sila agad!”

Verse 21

सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ । बाल: क्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Sa harap mismo ng lahat ng mga kṣatriya, yaong dalawa—nakabaluti at mabagsik—ay sa iisang karwahe lamang ay ipinahiya ang aming lakas. Gaya ng batang naglalaro ng mga laruan, hinamak nila ang aming kapangyarihan at nagpatuloy na walang hadlang, ipinamalas ang kanilang kagitingan sa gitna ng nagkakatipong mga hari.”

Verse 22

क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परंतपौ | दर्शयित्वा$5त्मनो वीर्य प्रयातौ सर्वराजसु

Sinabi ni Sañjaya: “Kahit sumigaw kami at nagsikap na pigilan sila, hindi namin sila napigil. Ang dalawang tagasunog ng kaaway—ang nakabaluting sina Kṛṣṇa at Arjuna—ay binale-wala ang aming lakas sa harap ng lahat ng kṣatriya, at sa iisang karwahe ay tumawid sa buong kapulungan ng mga hari, ipinamalas ang kanilang kagitingan at lumampas na walang makapigil, gaya ng batang nakalulusot habang naglalaro ng mga laruan.”

Verse 23

(यथा दैवासुरे युद्धे तृणीकृत्य च दानवान्‌ । इन्द्राविष्णू पुरा राजन्‌ जम्भस्य वधकाडुक्षिणौ ।।

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, gaya noong sinauna sa digmaan ng mga deva at asura, nang sina Indra at Viṣṇu—nagnanais pumatay kay Jambha—ay sumulong na itinuring ang mga Dānava na parang dayami, gayon din sina Śrī Kṛṣṇa at Arjuna ay rumaragasa nang napakabilis upang patayin si Jayadratha. Nang makita silang muling sumusulong, sumigaw ang ibang kawal: ‘Kayong lahat na Kuru, magmadali—gawin ang lahat upang mapatay si Kṛṣṇa at ang koronadong si Arjuna! Sa karwahe sa larangang ito, hinahamak tayo ni Kṛṣṇa at, sa harap ng lahat ng ating mga mamamana, tuwirang tumutungo kay Jayadratha!’”

Verse 24

रथयुक्तो हि दाशाहों मिषतां सर्वधन्विनाम्‌ । जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे

Sinabi ni Sañjaya: “Habang nakatingin ang lahat ng mamamana, si Dāśārha (Śrī Kṛṣṇa), nakaupo sa karwahe, ay tuwirang nagpapatakbo patungo kay Jayadratha—hinahamak kami sa larangang ito.”

Verse 25

तत्र केचिन्मिथो राजन्‌ समभाषन्त भूमिपा: । अदृष्टपूर्व संग्रामे तद्‌ दृष्टया महदद्भुतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Doon, O Hari, may ilang pinunong-hari na nag-usap-usap sa isa’t isa. Nang masaksihan nila ang dakilang kababalaghan—isang gawang di pa kailanman nakita sa gitna ng labanan—nag-usap sila nang may pagkamangha.”

Verse 26

सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रो5त्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी

Wika ni Sañjaya: “Ang lahat ng hukbo—at maging si Haring Dhṛtarāṣṭra—ay naihatid sa kapahamakan. Dahil sa kasalanan ni Duryodhana, ang buong uring Kṣatriya at ang buong daigdig ay winasak.”

Verse 27

इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत

O Bhārata! Gayon din, sa pook na iyon, nagsalita ang iba pang mga kṣatriya: “Hayaan si Haring Dhṛtarāṣṭra—na walang alam sa nararapat na paraan at may maling pananaw—ang magsagawa ng mga ritwal sa patay (aūrdhvadaihika) para sa hari ng Sindhu, si Jayadratha, na napasa-kinabibilangan ni Yama.”

Verse 28

सिन्धुराजस्य यत्‌ कृत्यं गतस्य यमसादनम्‌ | तत्‌ करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रीडनुपायवित्‌

“Ang dapat gawin para sa hari ng Sindhu na napasa-kinabibilangan ni Yama, hayaang si Dhṛtarāṣṭra—na may maling pananaw at di marunong sa nararapat na paraan—ang tumupad nito, O Bhārata!” At sa gayong diwa, narinig sa pook na iyon ang iba pang mga kṣatriya na nagsasalita.

Verse 29

ततः शीघ्रतरं प्रायात्‌ पाण्डव: सैन्धवं प्रति । विवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टे: पीतोदकै्हयै:

Pagkaraan nito, ang anak ni Pāṇḍu (Arjuna) ay sumugod nang higit na mabilis patungo kay Saindhava (Jayadratha). Sa sandaling ang araw na matalim ang sinag ay dumudungaw na patungo sa tuktok ng bundok sa kanluran, ang mga kabayong nakainom na ng tubig—punô ng galak at sigla—ay humila sa kanya pasulong sa matinding bilis.

Verse 30

त॑ प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभूतां वरम्‌ । नाशवनुवन्‌ वारयितुं योधा: क्रुद्धमिवान्तकम्‌

Wika ni Sañjaya: Habang sumusulong ang makapangyarihang-bisig na bayani—pinakamataas sa lahat ng may hawak ng sandata—hindi siya napigil ng mga mandirigma, na para bang sinusubukan nilang pigilan ang Kamatayan mismo kapag nagngangalit.

Verse 31

जैसे क्रोधमें भरे हुए यमराजको रोकना असम्भव है, उसी प्रकार आगे बढ़ते हुए समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु अर्जुनको आपके सैनिक रोक न सके ।।

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang mapatakas niya ang iyong hukbo, ang Pāṇḍava—tagasunog ng mga kaaway—ay nagsimulang durugin at pagwatak-watakin ito alang-alang kay Saindhava, gaya ng isang leon na humahabol at pumupunit sa kawan ng usa. Sa sandaling ito, itinatampok ng salaysay ang bigat ng moralidad sa digmaan: ang nakalalamang na lakas ni Arjuna ay hindi basta poot, kundi isang nakatuong paghabol na inuudyukan ng tungkulin (dharma), upang iligtas ang nanganganib at tumugon sa isang mabigat na paglabag sa asal ng labanan.

Verse 32

गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत्‌ । बलाकाभ तु दाशार्ह: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्‌

Wika ni Sañjaya: Habang sumusuong siya sa mga hanay ng labanan ng kaaway, si Kṛṣṇa—ang Dāśārha—ay pinasulong ang mga kabayo nang ubod-bilis, at saka pinatunog ang kanyang kabibe na Pāñcajanya, puti na parang kawan ng mga tagak, sa isang dagundong na hampas—isang gawaing nagpatatag sa mga kapanalig, humamon sa mga kaaway, at naghayag ng di-matitinag na pasya sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 33

कौन्तेयेनाग्रत: सृष्टा न्यपतन्‌ पृष्ठतः शरा: । तूर्णात्‌ तूर्णतरं हाश्वा: प्रावहन्‌ वातरंहस:

Wika ni Sañjaya: Ang mga palasong pinakawalan ng anak ni Kuntī—bagaman inihagis pasulong—ay bumagsak sa likuran, sapagkat napakabilis ng takbo ng kanyang mga kabayo na nagdadala sa karwahe, mas mabilis pa sa pinakamabilis, na wari’y mismong hangin. Ipinakikita ng tagpong ito na sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, ang pagkamay-ari sa bilis at pagpipigil ay kayang baligtarin ang inaasahang sanhi at bunga, at gawing mapagpasya—sa moral at sa estratehiya—ang husay.

Verse 34

वायुके समान वेगशाली अश्व इतनी तीव्रातितीव्र गतिसे रथको लिये हुए भाग रहे थे कि कुन्तीकुमार अर्जुनद्वारा आगेकी ओर फेंके हुए बाण उनके रथके पीछे गिरते थे ।।

Wika ni Sañjaya: Ang mga kabayong kasingbilis ng hangin ay nagdala sa karwahe pasulong sa sukdulang bilis kaya ang mga palasong inihagis ni Arjuna sa unahan ay bumagsak sa likuran ng karwahe. Pagkaraan, maraming hari na nag-aalab sa galit, kasama ang marami pang mandirigmang kṣatriya, ang sumugod mula sa lahat ng panig upang palibutan si Dhanañjaya (Arjuna), na naglalayong patayin si Jayadratha—upang pigilan, o upang ipaghiganti, ang pagpaslang kay Jayadratha. Ipinakikita ng siping ito kung paanong ang iisang layuning matindi sa labanan ay humihila ng sama-samang pagtutol, at kung paanong ang poot at tunggalian ay nakalalamang sa pagpipigil kahit sa mga nakatali sa kodigo ng mandirigma.

Verse 35

सैन्येषु विप्रयातेषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम्‌ । दुर्योधनो<न्वयात्‌ पार्थ त्वरमाणो महाहवे

Wika ni Sañjaya: Nang sumugod ang mga hukbo sa kaguluhan at biglang dumagan, si Arjuna—pinakamainam sa mga tao—ay huminto sandali at nanatiling matatag sa kanyang kinalalagyan. Sa mismong sandaling iyon, sa dakilang labanan, si Haring Duryodhana, udyok ng pagmamadali at paninindigan, ay mahigpit na humabol sa kanya—nagnanais sunggaban ang bentahe sa gitna ng ligalig ng digmaan.

Verse 36

वातोद्धृतपताकं तं रथ जलदनि:स्वनम्‌ । घोरं कपिध्वजं दृष्टवा विषण्णा रथिनो5भवन्‌

Sabi ni Sañjaya: Nang makita nila ang kakila-kilabot na karwaheng iyon—ang watawat ay hinahampas ng hangin at pumapailanlang, ang ugong ay malalim na gaya ng kulog sa ulap, at sa pamantayan nito’y nakalagay ang bandilang unggoy (Hanumān)—ang mga mandirigmang nasa kani-kanilang karwahe ay sinakmal ng panghihina ng loob. Ang tanawin at tunog ng sagisag na karwahe ni Arjuna ay naging dagok sa diwa: hudyat ito ng adhikaing pinangangalagaan ng banal na kapangyarihan, at pinahina ang loob ng kaaway bago pa man magtagpo ang mga sandata.

Verse 37

दिवाकरे5थ रजसा सर्वतः संवृते भृशम्‌ । शरार्ताश्न रणे योधा: शेकु: कृष्णौ न वीक्षितुम्‌

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nang ang alikabok ay kumapal at bumalot sa lahat ng dako hanggang ang araw ay tila natabingan, ang mga mandirigma sa larangan—tinusok at pinahirapan ng mga palaso—ay hindi man lamang makapag-angat ng paningin upang tumingin kina Kṛṣṇa at Arjuna. Ipinahihiwatig ng tagpong ito kung paanong nilalamon ng dahas ng digmaan ang lakas at pagdama ng karaniwang tao, at ibinabagsak ang mga kawal sa takot at kawalang-magawa sa harap ng karwaheng nananatiling di-natitinag sa gitna ng kaguluhan.

Verse 100

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सैन्यविस्मये शततमो<ध्याय: ।। २१०० |। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सेनाविस्मयविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sabi ni Sañjaya: “Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva, sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Jayadratha, nagwakas ang ika-isandaang kabanata—na may temang ‘pagkamangha ng hukbo.’” Ang pangwakas na talang ito’y tanda ng pagtatapos ng isang yunit ng salaysay, kung saan ang pagkabigla at pagkakagulo ng mga hanay ay nagpapatingkad sa bigat na moral ng mga pasyang nagtatakda sa digmaan at sa biglang pag-ikot ng kapalaran sa larangan.

Verse 263

विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते । “एकमात्र दुर्योधनके अपराधसे राजा धृतराष्ट्र तथा उनकी सम्पूर्ण सेनाएँ भारी विपत्तिमें फँस गयीं। सारा क्षत्रियसममाज और सम्पूर्ण पृथ्वी विनाशके द्वारपर जा पहुँची है। इस बातको राजा धृतराष्ट्र नहीं समझ रहे हैं!

Sabi ni Sañjaya: “Ang pagkapuksa ay lumalapit na, ngunit hindi ito namamalayan ng hari. Dahil sa iisang pagkakasalang nakasentro kay Duryodhana, si Haring Dhṛtarāṣṭra at ang buo niyang hukbo ay nahulog sa mabigat na kapahamakan; ang buong lipunan ng mga kṣatriya at ang buong daigdig ay nasa bungad ng pagkalipol—ngunit si Dhṛtarāṣṭra ay hindi pa rin nakauunawa.”