Adhyaya 10

Verse 1

दशमो< ध्याय: राजा धृतराष्ट्रका शोकसे व्याकुल होना और संजयसे युद्धविषयक प्रश्न वैशम्पायन उवाच एतत्‌ पृष्टवा सूतपुत्र हृच्छोकेनार्दितो भृशम्‌ | जये निराश: पुत्राणां धृतराष्ट्रोडपतत्‌ क्षितौ

Sinabi ni Vaiśampāyana: O Janamejaya! Sa gayong patuloy na pagtatanong kay Sañjaya, anak ng isang sūta, ang haring Dhṛtarāṣṭra ay labis na dinurog ng dalamhati sa puso; at nang mapatid ang pag-asa sa tagumpay ng kaniyang mga anak, siya’y bumagsak sa lupa na wari’y nawalan ng ulirat.

Verse 2

तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचु: परिचारिका: । जलेनात्यर्थशीतेन वीजन्त्य: पुण्यगन्धिना

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang makita nilang nakabagsak at walang malay ang haring Dhṛtarāṣṭra, binudburan siya ng mga aliping babae ng lubhang malamig na tubig at pinaypayan ng pamaypay na may mabangong, mapalad na halimuyak, upang maibalik ang kaniyang ulirat.

Verse 3

पतितं चैनमालोक्य समन्ताद्‌ भरतस्त्रिय: । परिवव्रुर्महाराजमस्पृशंश्वैव पाणिभि:,महाराजको गिरा देख धृतराष्ट्रकी बहुत-सी स्त्रियाँ उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गयीं और उन्हें हाथोंसे सहलाने लगीं

Nang makita siyang nakabagsak, nagtipon mula sa lahat ng panig ang mga babae ng angkan ng Bharata. Pinaligiran nila ang hari at marahang hinaplos at hinipo siya ng kanilang mga kamay.

Verse 4

उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात्‌ | आसन प्रापयामासुर्बाष्पकण्ठ्यो वरानना:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Marahang iniahon nila ang hari mula sa lupa, at ang mga babaeng may marangal na anyo ay inalalayan siya at inupo sa trono. Umaagos ang luha sa kanilang mga mata, at nabubulunan ang kanilang tinig sa dalamhati.

Verse 5

आसन प्राप्य राजा तु मूर्च्डयाभिपरिप्लुत: । निश्चेष्टोी>तिष्ठत तदा वीज्यमान: समन्तत:

Pagkaupo sa kanyang luklukan, ang Haring Dhṛtarāṣṭra—nilamon ng pagkahimatay—ay nanatiling walang galaw. Noon, pinapaypayan siya ng mga tagapaglingkod mula sa lahat ng panig, habang siya’y lugmok sa pagkabigla sa mga balitang narinig.

Verse 6

स लब्ध्वा शनकै: संज्ञां वेपमानो महीपति: । पुनर्गावल्‍गर्णिं सूतं पर्यपृच्छद्‌ यथातथम्‌,फिर धीरे-धीरे होशमें आनेपर काँपते हुए राजा धृतराष्ट्रने पुन: सूतजातीय संजयसे युद्धका यथावत्‌ समाचार पूछा

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang unti-unting magbalik ang ulirat ng hari, nanginginig siya at muling nagtanong kay Sañjaya, ang kutsero, anak ni Gāvalgaṇa, upang isalaysay nang tapat at buo ang balita ng digmaan ayon sa tunay na nangyari.

Verse 7

धृतराष्ट्र रवाच यः स उद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तम: । अजातशत्रुमायान्तं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Yaong gaya ng sumisikat na araw, na sa liwanag ay nagpapalayas ng dilim—nang si Ajātaśatru (Yudhiṣṭhira) ay sumusulong patungo kay Droṇa, sino ang pumigil sa kanya upang hindi niya marating si Droṇa?”

Verse 8

प्रभिन्नमिव मातडुं यथा क्रुद्धं तरस्विनम्‌ । प्रसन्नवदनं दृष्टवा प्रतिद्विरदगामिनम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nakita nila siyang sumusulong na parang elepanteng lalaking nagngangalit sa panahon ng paglalandi—puno ng poot at lakas na di-mapipigil—ngunit payapa at panatag ang mukha, tuwid na humaharap sa mga elepante ng kaaway.

Verse 9

वासितासंगमे यद्वदजय्यं प्रति यूथपै: । निजघान रणे वीरान्‌ वीर: पुरुषसत्तम:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Gaya sa masikip at magulong sagupaan, ang kaaway na wari’y di-matatalo ay napabagsak ng mga pinunong magkakasamang kumilos; gayon din, ang pinakadakila sa mga lalaki—ang bayaning mandirigma—ay pumatay ng maraming bayani sa digmaan.

Verse 10

यो होको हि महावीरयों निर्दहेद्‌ घोरचक्षुषा । कृत्स्नं दुर्योधनबलं धृतिमान्‌ सत्यसंगर:,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये दशमो<5ध्याय: ।।

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Tunay ngang ang gayong bayani—matatag at tapat sa labanan—ay makapagsusunog, sa pamamagitan lamang ng nakapanghihilakbot na titig, sa buong hukbo ni Duryodhana.” Ipinapakita ng taludtod ang pagkamangha sa paninindigan ng mandirigma at ang bigat na moral ng digmaan: ang kapangyarihan at determinasyon ay kayang lumamon ng mga hukbo, ngunit ang paghanga sa ganitong mapanirang lakas ay nagpapahiwatig din ng malungkot na kabayaran ng tunggalian, maging ito man ay makatarungan o di-makatarungan.

Verse 11

चक्षुर्हणं जये सक्तमिष्वासधरमच्युतम्‌ । दान्तं बहुमतं लोके के शूरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sinu-sino ang mga bayani na pumaligid kay Acyuta—isang mamamanang nakatuon sa tagumpay, disiplinado at may pagpipigil-sa-sarili, iginagalang ng daigdig—na wari’y upang pigilan siya?”

Verse 12

जो मदकी धारा बहानेवाले

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Noon, sinu-sino sa aking mga mandirigma ang sumulong laban sa haring yaong di-madadaig—si Yudhiṣṭhira, anak ni Kuntī—ang tigre sa mga tao, matatag na tagapagdala ng busog, at hindi lumilihis sa dharma? Sa sandaling iyon, sino sa mga Kaurava ang nangahas humarap sa kanya?”

Verse 13

तरसैवाभिपलद्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत्‌ । य: करोति महत्‌ कर्म शत्रूणां वै महाबल:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sinu-sino ang mga bayani na pumigil kay Bhīmasena—yaong sumugod sa dalisay na bilis at sinalakay si Droṇācārya; yaong gumagawa ng dakilang gawa sa harap mismo ng mga kaaway, sapagkat siya’y napakalakas?”

Verse 14

महाकायो महोत्साहो नागायुतसमो बले । त॑ भीमसेनमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Malaki ang katawan at nag-aalab ang sigasig, taglay ang lakas na katumbas ng sampung libong elepante—nang dumating si Bhīmasena na sumasalpok pasulong, sinu-sino ang mga bayani na tumindig sa paligid niya at pumigil sa kanyang paglusob?”

Verse 15

यदा55याज्जलदप्रख्यो रथ: परमवीर्यवान्‌ । पर्जन्य इव बीभत्सुस्तुमुलामशनीं सृूजन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang sumulong ang karwaheng iyon na sukdulang makapangyarihan—gaya ng ulap na may dalang ulan—at si Bībhatsu (Arjuna), na tulad ni Parjanya na tagapagpaulan, ay nagpakawala ng magulong “kidlat” ng sandata, wari’y binaha niya ang lahat ng dako at tinakpan ang lupa ng mga taong bumagsak. Inilalarawan ng taludtod ang paglusob ni Arjuna bilang puwersa ng kalikasan: nakapanghihilakbot, nakalalamon, at may bigat na moral dahil sa mga ibinubungang bunga nito sa digmaan.

Verse 16

विसृजज्छरजालानि वर्षाणि मघवानिव । अवस्फूर्जन्‌ दिश: सर्वास्तलनेमिस्वनेन च

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nagpakawala siya ng mga ulang palaso na magkakabuhol-buhol, gaya ni Maghavān (Indra) na nagbubuhos ng ulan; at sa dagundong ng mga gulong ng kanyang karwahe, pinaugong niya ang lahat ng dako. Pinatitingkad ng taludtod ang larawan ng digmaan bilang bagyo ng lakas—na kapag ang galing sa pakikidigma ay pinakawalan nang walang pagpipigil, nalulupig nito ang paligid at lalo pang pinabibigat ang moral na pasanin ng digmaan sa lahat ng nakasaksi.

Verse 17

चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मबलाहक: । स नेमिघोषस्तनित: शरशब्दातिबन्धुर:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nakapanghihilakbot pagmasdan, kumislap ito na parang kidlat mula sa busog; umangat ito na parang kumpol ng ulap na binuo ng mga karwahe at mga pangkat. Ang ugong nito’y kulog ng mga gulong, at siksik itong hinabi ng magaspang na tunog ng mga palaso—larawan ng nakalulunod na lakas ng digmaan, kung saan ang husay sa pakikidigma at ang nagkakapatong na kapangyarihan ay tumatabon sa mas mahinahong tungkulin at itinutulak ang lahat ng nilalang sa panganib at pagsubok na moral.

Verse 18

रोषानिलसमुद्धूतो मनोभिप्रायशीघ्रग: । मर्मातिगो बाणधरस्तुमुल: शोणितोदकै:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Itinulak pasulong na wari’y hinahampas ng unos ng poot, kasingbilis ng mismong hangarin ng isip, ang lakas na may tangan sa palaso ay rumagasa—tumutuhog sa mga mahalagang bahagi, magulo at nagngangalit, at nag-iiwan ng agos ng dugo sa kanyang dinaanan. Ipinahihiwatig ng taludtod ang moral na sindak ng labanan: ang galit ay nagiging hanging nagpapabilis ng karahasan, at ang husay ay nagiging nakamamatay na katumpakan laban sa pinakamaselan na bahagi ng katawan.

Verse 19

भीमनिः:स्वनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang si Arjuna na marunong—nakapanghihilakbot ang anyo at umuungal sa nakatatakot na sigaw—ay humawak sa Gāṇḍīva sa digmaan at nagsimulang manugat kay Duryodhana at sa mga sumusulong sa kanyang unahan, sinasaktan ang aking mga anak at ang kanilang mga kawal sa pamamagitan ng mga palasong may balahibo ng buwitre at hinasa sa batong panghasa, ano ang naging kalagayan ng inyong mga isip noon? Sinusuri ng tanong hindi lamang ang dahas ng labanan, kundi ang panloob na pagkabigla at takot na moral kapag ang makatarungang lakas ay bumaling nang tiyak laban sa sariling panig.

Verse 20

युद्धे3भ्यषिज्चद्‌ विजयो गार्ध्रपत्रे: शिलाशितै: । गाण्डीवं धारयन्‌ धीमान्‌ कीदृशं वो मनस्तदा

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Nang ang marunong na si Arjuna, tangan ang Gāṇḍīva sa digmaan, ay nagsimulang bumagsak at manugat kay Duryodhana at sa iba pang mga anak ko at sa kanilang hukbo gamit ang mga palasong may balahibo ng buwitre na pinatalas sa bato—ano ang naging kalagayan ng inyong mga isip noon?”

Verse 21

इषुसम्बाधमाकाशं कुर्वन्‌ कपिवरध्वज: । यदा55यात्‌ कथमासीत्‌ तु तदा पार्थ समीक्षताम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Pārtha (Arjuna), nang sumalakay ang mandirigmang may bandilang may tanda ng pinakadakilang unggoy (Hanumān), at pinuno ang langit ng siksik na mga palaso, ano ang kalagayan ng iyong isip noon habang siya’y iyong minamasdan?”

Verse 22

कच्चिद्‌ गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यति वै बलम्‌ । यद्व: सभैरवं कुर्वन्नर्जुनो भूशमन्वयात्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sabihin mo—hindi ba gumuho sa sindak ang aming hukbo sa mismong tunog ng Gāṇḍīva? Nang si Arjuna, na may nakapanghihilakbot na ungol na parang leon, ay walang tigil na humabol sa inyo sa larangan ng digmaan, hindi ba sa pagkalagutok ng kanyang busog ay nagsitakas ang aming mga kawal?”

Verse 23

कच्चिन्नापानुदत्‌ प्राणानिषुभिवों धनंजय: । वातो वेगादिवाविध्यन्मेघान्‌ शरगणैर्नपान्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Hindi ba si Dhanañjaya (Arjuna), sa pamamagitan ng kanyang mga palaso, ay nagtaboy ng mismong hininga ng buhay ng mga haring iyon? Kung paanong ang mabilis na hangin ay tumatagos at nagpapangalat sa makakapal na ulap, gayon din si Pārtha: sa mga bugso ng palasong mabilis lumipad, kanyang tinamaan at sinugatan ang mga pinunong kalaban.”

Verse 24

को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नरो$हति । यमुपश्रुत्य सेनाग्रे जन: सर्वो विदीर्यते

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino sa mga tao ang makatatagal sa pagsalakay ni Arjuna, ang may hawak ng Gāṇḍīva, sa digmaan? Sa unahan ng hukbo, pagkarinig pa lamang sa kanyang pangalan, ang lahat ng kawal ay nagkakagulo at nagsisipangalat.”

Verse 25

यत्सेना: समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद्‌ भयम्‌ । के तत्र नाजहुढद्रोंणं के क्षुद्रा: प्राद्रवन्‌ू भयात्‌

Sa pook na yumanig ang buong hukbo at sinapian ng takot ang puso ng lahat ng mandirigma—sino-sinong bayani ang hindi tumalikod kay Droṇācārya, at sino-sinong hamak na kawal ang tumakas sa larangan dahil sa pangamba?

Verse 26

के वा तत्र तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्‌ । अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa larangang iyon, sinu-sino ang nagbuwis ng katawan at tumungo sa kamatayan kahit labag sa loob—nang masagupa sa digmaan si Dhanañjaya (Arjuna), ang mananakop maging ng mga kaaway na di-tao (mga diyos at asura)?”

Verse 27

न च वेगं सिताश्व॒स्य विसहिष्यन्ति मामका: । गाण्डीवस्य च निर्घोष॑ं प्रावड्जलदनि:स्वनम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Hindi matitiis ng aking mga mandirigma ang bigwas na paglusob ni Arjuna, ang sakay ng mga puting kabayo, ni ang dumadagundong na pagkalembang ng busog na Gāṇḍīva—malalim at gumugulong na parang ugong ng mga ulap sa panahon ng habagat.

Verse 28

विष्वक्सेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धा धनंजय: । अशक्य: स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि,जिसके सारथि भगवान्‌ श्रीकृष्ण और योद्धा वीर धनंजय हैं, उस रथको जीतना मैं देवताओं तथा असुरोंके लिये भी असम्भव मानता हूँ

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ang karwaheng yaon na ang kutsero ay si Viṣvaksena (Śrī Kṛṣṇa) at ang mandirigma ay si Dhanañjaya (Arjuna)—itinuturing kong di-madadaig, kahit ng mga diyos at mga asura.”

Verse 29

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्व पाण्डव: । मेधावी निपुणो धीमान्‌ युधि सत्यपराक्रम:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Ang Pāṇḍava (Nakula) ay marikit at tila marupok sa anyo, ngunit kabataan at kabayanihan ang nasa kanya; kaaya-ayang pagmasdan, matalino, bihasa sa digmaan, at marunong—isang ang tapang sa labanan ay tapat sa kanyang salita at pagkatao.

Verse 30

आयावं विपुल कुर्वन्‌ व्यथयन्‌ सर्वसैनिकान्‌ | यदा<<याजन्नकुलो द्रोणं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Nang si Nakula—na may malakas na ungol at nagpapahirap sa buong hukbo—ay sumugod nang tuwiran kay Droṇācārya sa gitna ng labanan, sinu-sinong matatapang na mandirigma ang pumaligid at pumigil sa kanya?”

Verse 31

आशीविष इव क्रुद्ध: सहदेवो यदाभ्ययात्‌ कदनं करिष्यउछत्रूणां तेजसा दुर्जयो युधि

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Nang si Sahadeva—galit na gaya ng makamandag na ahas at mahirap daigin sa digmaan dahil sa naglalagablab niyang lakas—ay sumulong na may layuning lipulin ang kaaway, habang pinuputol at ibinabagsak ang mga kalaban at humarap kay Droṇācārya; nang makita si Sahadeva—ang di-matatalong bayani, mahinhin ang asal, matatag sa mararangal na panata, at may mga palasong di pumapalya—sinu-sinong mandirigma ang humakbang upang pigilan siya?”

Verse 32

आर्यव्रतममोधेषुं हीमनन्‍तमपराजितम्‌ । सहदेवं तमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sinu-sinong mandirigma ang pumaligid at pumigil kay Sahadeva habang siya’y sumusulong—si Sahadeva na tapat sa mararangal na panata, may mga palasong di pumapalya, mahinhin ang asal, at di kailanman natalo?”

Verse 33

यस्तु सौवीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमूम्‌ । आदत्त महिषीं भोजां काम्यां सर्वाड्रशो भनाम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Yaong, matapos durugin ang malaking hukbo ng hari ng Sauvīra, ay inagaw ang marikit na prinsesang si Bhojā—maganda sa bawat bahagi ng katawan—upang gawin niyang reyna: sa hiyas ng mga lalaki na si Sātyaki, nananahan lagi ang katapatan, tibay ng loob, kabayanihan, at dalisay na brahmacarya, pati ang iba pang mararangal na birtud.”

Verse 34

सत्यं धृतिश्व शौर्य च ब्रह्म॒चर्य च केवलम्‌ । सर्वाणि युयुधाने5स्मिन्‌ नित्यानि पुरुषर्षभे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa ‘toro sa mga tao’ na ito, si Yuyudhāna (Sātyaki), laging naroroon ang katapatan, tibay ng loob, kabayanihan, at dalisay na brahmacarya—tunay na ang lahat ng birtud na ito’y nananahan sa kanya nang walang patid.”

Verse 35

बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम्‌ । वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Si Sātyaki ay makapangyarihan, matatag sa tapat na gawi, hindi nagpapasuko, at di magagapi. Sa digmaan, siya’y tulad ni Vāsudeva (Kṛṣṇa) mismo—pangalawa lamang kay Vāsudeva. Kaya sino ang makapipigil sa pangunahing bayani na si Sātyaki na sumulong patungo kay Droṇācārya?”

Verse 36

धनंजयोपदेशेन श्रेष्ठमिष्वस्त्रकर्मणि । पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa turo ni Dhanañjaya (Arjuna), si Sātyaki ang pinakadakila sa sining ng pana at sandata; at sa paggamit ng mga sandatang inihahagis o ipinapana, kapantay niya si Pārtha (Arjuna). Kaya sino ang makahahadlang sa kanya upang lumapit kay Droṇa?”

Verse 37

वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम्‌ । रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa mga Vṛṣṇi, si Sātyaki ang pangunahing bayani—matapang at pinakabantog sa lahat ng mamamana. Sa kahusayan sa sandata, sa katanyagan, at sa lakas ng loob, kapantay niya si Rāma (Paraśurāma).”

Verse 38

सत्यं धृतिर्मति: शौर्य बाह्दां चास्त्रमनुत्तमम्‌ सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Katotohanan, katatagan, talino, kagitingan, at isang sandatang walang kapantay sa bisig—lahat ng ito’y nasa kay Sātyaki ng angkang Sātvata, gaya ng tatlong daigdig na nananahan kay Keśava (Kṛṣṇa).”

Verse 39

तमेवंगुणसम्पन्नं दुर्वारमपि दैवतै: । समासाद्य महेष्वासं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino-sinong mga bayani ang lumapit sa dakilang mamamanang si Sātyaki—na puspos ng mga katangian at napakahirap pigilan, na maging ang mga diyos ay mahihirapang sumupil—at nagawang hadlangan ang kanyang pagsulong?”

Verse 40

पज्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम्‌ । नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino-sinong magigiting na mandirigma ang pumigil sa matapang na Dhṛṣṭadyumna—ang pinakadakila sa mga Pāñcāla, minamahal ng mga taong may marangal na angkan, laging tapat sa mga gawaing dharma, nagpapamalas ng walang kapantay na lakas-loob sa digmaan; nakatuon sa kapakanan ni Arjuna ngunit matatag na nagpasiyang maghatid ng kapahamakan sa akin; nagniningning na gaya nina Yama, Kubera, Sūrya, Indra, at Varuṇa; bantog bilang dakilang mandirigmang karwahe; at laging handang, kahit isakripisyo ang sariling buhay, makipagsagupaan kay Droṇācārya sa kakila-kilabot na digmaang iyon?”

Verse 41

युक्त धनंजयहिते समानर्थार्थमुत्थितम्‌ । यमवैश्रवणादित्यमहेन्द्रवरुणोपमम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino-sinong magigiting na mandirigma ang pumigil sa matapang na Dhṛṣṭadyumna—na laging nakatuon sa kapakanan ni Arjuna, tumindig na may iisang layon; nagniningning na gaya nina Yama, Kubera, Araw, Indra, at Varuṇa; pinakadakila sa mga Pāñcāla, umiibig sa marangal na angkan at sa katanyagan, palagi sa mga gawaing dharma, nagpapamalas ng sukdulang lakas-loob sa digmaan; at laging handang isugal ang buhay sa kakila-kilabot na labanan upang harapin si Droṇācārya—sino ang nakapigil sa kanya?”

Verse 42

महारथं समाख्यात॑ द्रोणायोद्यतमाहवे । त्यजन्तं तुमुले प्राणान्‌ के शूराः समवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino ang mga bayani na pumigil sa bantog na dakilang mandirigmang karwahe—si Dhṛṣṭadyumna—nang sa kaguluhan ng labanan ay handa na siyang ialay ang buhay at sumugod kay Droṇa upang makipagtagisan?”

Verse 43

एको<पसृत्य चेदिभ्य: पाण्डवान्‌ यः समाश्रित: । धृष्टकेतुं समायान्तं द्रोणं कस्तं न्‍्यवारयत्‌,जिसने अकेले ही चेदिदेशसे आकर पाण्डव-पक्षका आश्रय लिया है, उस धृष्टकेतुको द्रोणके पास आनेसे किसने रोका?

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino ang pumigil kay Dhṛṣṭaketu—na nag-iisang nagmula sa lupain ng mga Cedi at kumampi sa mga Pāṇḍava—upang hindi siya makalapit kay Droṇa?”

Verse 44

यो<वधीत्‌ केतुमान्‌ वीरो राजपुत्रं दुरासदम्‌ | अपरान्तगिरिद्वारे द्रोणात्‌ कस्तं न्‍्यवारयत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Aling bayani ang pumatay kay Ketumān—ang prinsipe na mahirap daigin—sa pintuang-daan ng kabundukang Aparānta, at sino ang pumigil sa kanya pagkatapos upang hindi siya makarating kay Droṇācārya?”

Verse 45

स्त्रीपुंसयोर्नरव्याप्रो यः स वेद गुणागुणान्‌ | शिखण्डिनं याज्ञसेनिमम्लानमनसं युधि

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Yaong mandirigmang, sa sariling karanasan, ay nakaaalam ng mga lakas at kapintasan ng kapwa anyong babae at anyong lalaki—si Śikhaṇḍin, anak ni Drupada (Yājñaseni), na hindi kailanman nanlalambot ang loob sa digmaan—sino-sinong bayani ang pumigil sa kanya upang hindi siya makaharap kay Droṇācārya?”

Verse 46

देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्योर्महात्मन: । द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Aling matatapang na mandirigma ang humarang kay Śikhaṇḍin habang siya’y tuwirang sumusulong kay Droṇācārya—si Śikhaṇḍin na naging kasangkapan at sanhi sa pagkamatay sa digmaan ng dakilang-loob na si Devavrata (Bhīṣma)?”

Verse 47

यस्मिन्नभ्यधिका वीरे गुणा: सर्वे धनंजयात्‌ । यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्य च सर्वदा

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa bayaning iyon, ang lahat ng kagalingan ay naroon sa sukat na higit pa kay Dhanañjaya (Arjuna); sa kanya, ang husay sa sandata, ang katotohanan, at ang panghabambuhay na brahmacarya ay laging matatag. Ang dakilang-loob na si Abhimanyu—na wari’y Kamatayan na nakanganga—ay sumusulong patungo kay Droṇācārya. Noon, sinu-sinong mandirigma ang humarang at pumigil sa kanya?”

Verse 48

वासुदेवसमं वीर्ये धनंजयसमं बले । तेजसा55दित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Siya na ang tapang ay tulad ni Vāsudeva, ang lakas ay kapantay ni Dhanañjaya, ang ningning ay gaya ng Araw, at ang payo ay tulad ni Bṛhaspati—ganyan ang dakilang-loob na si Abhimanyu. Habang siya’y sumusulong kay Droṇācārya, nakanganga na wari’y Kamatayan, sinu-sinong mandirigma ang tumindig sa kanyang daraanan at pumigil sa kanya?”

Verse 49

अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकम्‌ | द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: समवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Nang ang dakilang-loob na si Abhimanyu ay tuwirang sumusulong kay Droṇa, nakanganga na parang si Antaka—ang Kamatayan—sinu-sinong mandirigma ang sumalubong upang siya’y hadlangan at pigilan?”

Verse 50

तरुणस्तरुणप्रज्ञ: सौभद्र: परवीरहा । यदाभ्यधावद्‌ वै द्रोणं तदा5डसीद्‌ वो मन: कथम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Nang ang kabataang si Abhimanyu—bata sa gulang ngunit matalas ang pag-unawa, mamamatay ng mga bayani ng kaaway—ay sumugod nang tuwid kay Droṇa, ano ang naging kalagayan ng inyong mga isipan noon?”

Verse 51

द्रौपदेया नरव्याप्रा: समुद्रमिव सिन्धव: । यद्‌ द्रोणमाद्रवन्‌ संख्ये के शूरास्तान्‌ न्‍्यवारयन्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Gaya ng mga ilog na rumaragasa patungo sa dagat, ang mga anak ni Draupadī—puspos ng sigasig sa laban ng mga lalaki—ay sumugod kay Droṇa sa gitna ng digmaan. Sino-sinong bayani ang pumigil at humarang sa kanila sa larangan?”

Verse 52

एते द्वादश वर्षाणि क्रीडामुत्सूज्य बालका: । अस्त्रार्थमवसन्‌ भीष्मे बि शभ्रतो व्रतमुत्तमम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Sa loob ng labindalawang taon, tinalikuran ng mga batang iyon ang mga larong pambata at namuhay malapit kay Bhīṣma upang matutuhan ang agham ng mga sandata, habang tinutupad ang dakilang panatang brahmacarya (disiplinadong buhay-estudyante na may pagpipigil at kalinisan). Ipinahihiwatig ng salaysay na ang tunay na lakas-mandigma ay nakaugat sa pagpipigil, pagsasanay, at etikal na pagkamapagtimpi—hindi sa hubad na pagsalakay.”

Verse 53

क्षत्रंजय: क्षत्रदेव: क्षत्रवर्मा च मानद: । धृष्टद्युम्नात्मजा वीरा: के तान्‌ द्रोणादवारयन्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Sina Kṣatraṃjaya, Kṣatradeva, at Kṣatravarmā—kilala bilang nagbibigay-galang sa iba—ang tatlong magigiting na anak ni Dhṛṣṭadyumna. Aling mga mandirigma ang pumigil sa kanila upang hindi sila makarating kay Droṇa?”

Verse 54

शताद्‌ विशिष्ट यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णय: । चेकितान महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Si Chekitāna, ang dakilang mamamana na itinuring ng mga Vṛṣṇi sa larangan ng digmaan na higit pa sa sandaang mandirigma—sino ang pumigil sa kanya upang hindi siya makarating kay Droṇa?”

Verse 55

वार्थक्षेमि: कलिड्रानां यः कन्यामाहरद्‌ युधि । अनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino ang pumigil sa kanya upang hindi makalapit kay Droṇa?—si Vārthakṣemi, anak ni Vṛddhakṣema, na sa digmaan ay nagbihag at nagdala sa anak na dalaga ng hari ng Kaliṅga; isang taong di-masasalakay at di-nababali ang loob.”

Verse 56

भ्रातर: पञज्च कैकेया धार्मिका: सत्यविक्रमा: । इन्द्रगोपकसंकाशा रक्तवर्मायुधध्वजा:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “May limang magkakapatid sa lupain ng Kekaya—matuwid sa dharma at tapat sa tapang. Ang ningning nila’y mapula gaya ng insektong indragopa, at taglay nila ang pulang baluti, sandata, at watawat. Ang mga magigiting na prinsipe—mga anak ng tiyahin sa ina ng mga Pāṇḍava—ay sumugod upang patayin si Droṇācārya para sa tagumpay ng Pāṇḍava. Noon, sinong mga mandirigma ang humarang sa kanila?”

Verse 57

मातृष्वसु: सुता वीरा: पाण्डवानां जयार्थिन: । तान्‌ द्रोणं हन्तुमायातान्‌ के वीरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ang mga anak na magigiting ng tiyahin sa ina ng mga Pāṇḍava, na naghahangad ng tagumpay para sa Pāṇḍava, ay lumapit upang patayin si Droṇa. Sinong mga mandirigma ang tumindig sa harap nila at pumigil sa kanila?”

Verse 58

यं योधयन्तो राजानो नाजयन्‌ वारणावते । षण्मासानपि संरब्धा जिघांसन्तो युधाम्पतिम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa Vāraṇāvata, maraming hari—nag-aalab sa galit at ibig patayin ang panginoon ng digmaan—ang nakipaglaban nang anim na buwan, ngunit hindi nila natalo ang bayaning iyon. Kung gayon, sino ang makapipigil kay Yuyutsu—ang leon sa mga tao, pinakamainam sa mga mamamana, makapangyarihan sa tapang at matatag sa katotohanan—na makalapit kay Droṇācārya?”

Verse 59

धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंध॑ महाबलम्‌ | द्रोणात्‌ कस्तं नरव्याप्र॑ युयुत्सुं पर्यवारयत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino ang pumigil kay Yuyutsu—pinakamainam sa mga mamamana, bayaning makapangyarihan, matatag sa katotohanan, tigre sa mga tao—upang hindi siya makapunta kay Droṇa? Kahit matapos ang mahabang labanan na udyok ng poot at pagnanais pumatay, hindi pa rin napasuko ng ibang mga hari ang pangunahing mandirigmang iyon; kaya sino ang pumigil sa kanya na marating si Droṇa?”

Verse 60

य: पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम्‌ | समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्‍लेनापाहरद्‌ रथात्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Yaong nagpabagsak mula sa karwahe, sa pamamagitan ng palasong bhalla, sa makapangyarihang mandirigmang maharatha—anak ng Hari ng Kāśī—sa Vārāṇasī, habang siya’y nakikipaglaban sa gitna ng digmaan na ang isip ay sakim sa mga babae: siya si Dhṛṣṭadyumna, dakilang mamamana, tagapag-ingat ng lihim na payo ng mga Pāṇḍava, laging handang maghatid ng kapahamakan kay Duryodhana, at isinilang upang pumatay kay Droṇa. Nang siya’y sumulong patungo kay Droṇācārya, sinusunog ang mga mandirigma sa apoy ng kanyang mga palaso at pinupunit ang buong hukbo sa lahat ng panig, sinu-sinong bayani ang pumigil sa kanya?”

Verse 61

धृष्टय्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम्‌ । युक्त दुर्योधनानर्थे सृष्ट द्रोणवधाय च

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Si Dhṛṣṭadyumna—dakilang mamamana, pinagkakatiwalaang tagapangalaga ng lihim na payo ng mga Pāṇḍava, naglalayong maghatid ng kapahamakan kay Duryodhana, at isinilang upang patayin si Droṇa—ay sumasalakay patungo kay Droṇācārya, sinusunog ang mga mandirigma sa apoy ng kanyang mga palaso at pinupunit ang hukbo sa lahat ng panig. Sa sandaling iyon, sinu-sinong bayani ang humarap upang pigilan siya?”

Verse 62

निर्दहन्तं रणे योधान्‌ दारयन्तं च सर्वतः । द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Nang si Dhṛṣṭadyumna ay sumulong nang tuwid patungo kay Droṇa—sinusunog ang mga mandirigma sa digmaan na wari’y apoy at pinupunit ang hukbo sa lahat ng panig—sinu-sinong bayani ang pumaligid at pumigil sa kanyang paglusob?”

Verse 63

उत्सज् इव संवृद्ध द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम्‌ | शैखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के च द्रोणादवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sinu-sinong mandirigma ang pumigil kay Śikhaṇḍin na makalapit kay Droṇācārya—si Śikhaṇḍin na wari’y pinalaki sa kandungan ni Drupada, binabantayan ng mga sandata, at nangunguna sa kaalaman ng digmaan at armas?”

Verse 64

य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्‌ समवेष्टयत्‌ । महता रथघोषेण मुख्यारिघ्नो महारथ:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Yaong, na wari’y ibinabalot ang buong daigdig na parang balat, ay lumukob sa sanlibutan sa pamamagitan ng napakalakas na ugong ng kanyang karwahe—isang maharatha, mamamatay ng mga pangunahing kaaway—ay inaalala rito bilang huwaran ng kapangyarihang hari na kaakibat ng katanyagan. Ipinahihiwatig ng larawang ito na ang lakas at pangalan ay maaaring ‘tumakip’ sa lupa, at inaanyayahan tayong magnilay sa wastong paggamit ng gayong kapangyarihan: ang tunay na paghahari ay nasusukat hindi lamang sa pananakop, kundi sa pag-iingat at pag-aayos ng kaharian.”

Verse 65

दशाश्वमेधानाजलद्ले स्वन्नपानाप्तदक्षिणान्‌ । निरर्गलान्‌ सर्वमेधान्‌ पुत्रवत्‌ पालयन्‌ प्रजा:

Wika ni Vaiśampāyana: Isinagawa niya ang sampung handog na Aśvamedha—walang sagabal at walang kapintasan—na sagana sa mainam na pagkain at inumin, at may masaganang dakṣiṇā (kaloob na gantimpala sa mga pari), habang inaaruga ang kanyang mga nasasakupan gaya ng pag-aaruga ng ama sa mga anak. Naganap din sa kanya ang marami pang Sarvamedha. Ipinapakita ng siping ito ang huwarang pagkamaharlika na nakaugat sa dharma: ang kasaganaan at ang mapagbigay na pag-aalay ay itinatanghal na bunga ng matuwid na pamamahala at malasakit sa bayan.

Verse 66

गड़ास्रोतसि यावत्य: सिकता अप्यशेषत: । तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतो<5ध्वरे

Wika ni Vaiśampāyana: “Kung gaano karaming butil ng buhangin ang inaagos ng agos ng ilog—di masukat at di mabilang—gayundin karaming baka ang ipinagkaloob ng bayaning anak ni Uśīnara sa mga pari sa kanyang paghahandog.” Sa larawang ito, itinatampok ng salinlahi ang katanyagan ng hari: ang kanyang pagkakawanggawa ay hindi paminsan-minsan lamang, kundi malawak, sinadya, at ayon sa dharma—pagbibigay na sumusuporta sa mga marurunong at nagtataguyod sa kaayusan ng sakripisyo.

Verse 67

न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवा: । इतीदं चुक्रुशु्देवा: कृते कर्मणि दुष्करे

Wika ni Vaiśampāyana: “Ni sa mga nauna, ni sa mga susunod, walang sinumang tao ang nakagawa ng ganitong gawain.” Kaya nang matapos ang napakahirap na ritwal na iyon, paulit-ulit na sumigaw ang mga diyos, ipinahahayag ang pambihirang tatag ng hari at ang walang kapantay na hirap ng sakripisyong kanyang natupad.

Verse 68

पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न त॑ संस्थास्नुचारिषु । जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Sa tatlong daigdig, sa lahat ng nilalang na gumagalaw at nananatili, wala kaming nakikita—hindi sa mga ipinanganak na, hindi sa mga isisilang pa, ni maging sa kasalukuyan—na may ikalawang kapantay niya na makapapasan sa napakalaking bigat na ito. Ang mga taong naninirahan sa mundong mortal ay hindi maaabot ang pag-unawa sa kanyang landas.”

Verse 69

अन्यमौशीनराच्छैब्याद्‌ धुरो वोढारमित्युत । गति यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिन:

Wika ni Vaiśampāyana: “Maliban kay Śaibya, ang apo ni Uśīnara, wala kaming nakikita sa kasalukuyan—at wala rin kaming natatanaw na anumang palatandaan na may lilitaw pa sa hinaharap—na ibang haring makapapasan sa napakalaking bigat na ito. Ang mga taong naninirahan sa mundong mortal ay hindi mauunawaan ang buong sukat ng kanyang landas (ang kanyang tayog at tadhana).”

Verse 70

तस्य नप्तारमायान्तं शैब्यं क: समवारयत्‌ | द्रोणायाभिमुखं यत्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang si Śaibya—apo ni Uśīnara—ay sumugod nang tuwiran kay Droṇa upang harapin siya, nakanganga na wari’y si Kamatayan mismo, sino ang pumigil sa mandirigmang iyon?

Verse 71

विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रधातिन: । प्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीरा: पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang sa gitna ng labanan ay hinahanap si Droṇa ng hukbong-karwahe ni Virāṭa ng Matsya—mamumuksa ng kaaway—na may hangaring pabagsakin siya, aling mga bayani ang pumaligid at pumigil sa pagsulong na iyon?

Verse 72

सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रम: । मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद्‌ भयम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Yaong isinilang agad mula kay Vṛkodara, taglay ang napakalaking lakas at kabayanihan—ang mandirigmang Rākṣasa na bihasa sa salamangka, na siyang sanhi ng aking matinding pangamba—(si Ghaṭotkaca), na nagnanais ng tagumpay para sa mga anak ni Kuntī at tinik sa aking mga anak: sino ang pumigil sa dambuhalang Ghaṭotkaca upang hindi makalapit kay Droṇācārya?”

Verse 73

पार्थानां जयकामं तं॑ पुत्राणां मम कण्टकम्‌ । घटोत्कचं महात्मानं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sino ang pumigil sa marangal na si Ghaṭotkaca upang hindi makarating kay Droṇa? Hangad niya ang tagumpay ng mga Pāṇḍava, at sa aking mga anak siya’y tinik—isang walang humpay na pinagmumulan ng pangamba.”

Verse 74

एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजय । त्यक्तार: संयुगे प्राणान्‌ कि तेषामजितं युधि

Sinabi ni Vaiśampāyana: “At marami pang ibang mandirigma, O Sañjaya, na handang isuko ang kanilang buhay sa digmaan alang-alang sa kanya. Para sa mga taong ganyan, O Sañjaya, ano pa ang maaaring manatiling hindi magagapi sa labanan?”

Verse 75

येषां च पुरुषव्याप्र: शार्ड्र्धन्चा व्यपाश्रय: । हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजय:

Wika ni Vaiśampāyana: “Paano pa magkakamit ng pagkatalo ang mga Pārtha—mga anak ni Kuntī—kung ang ‘tigre sa mga tao,’ si Śrī Kṛṣṇa, ang may hawak ng busog na Śārṅga, ay siya nilang kanlungan at siya ring naghahangad ng kanilang ikabubuti? Kapag ang gayong tagapagtanggol ang kanilang sandigan at ang kabutihan nila ang kanyang layon, hindi maisip ang kanilang pagbagsak.”

Verse 76

लोकानां गुरुरत्यर्थ लोकनाथ: सनातन: । नारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मक: प्रभु:

Wika ni Vaiśampāyana: “Si Śrī Kṛṣṇa—si Bhagavān Nārāyaṇa—ang tunay na kataas-taasang guro ng lahat ng nilalang, ang walang hanggang Panginoon ng lahat ng daigdig. Sa larangan ng digmaan, siya ang tagapagtanggol at kanlungan ng lahat: isang banal na kapangyarihang may pagka-Diyos at may ganap na paghahari.”

Verse 77

यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्‍त्या स्थैर्यार्थमात्मन:

Wika ni Vaiśaṃpāyana: “Tungkol sa Kanya na ang mga banal na gawa ay laging ipinahahayag ng mga pantas, yaon ding mga gawa ang aking isasalaysay nang may debosyon, upang tumatag ang aking sariling isip.”

Verse 183

सम्प्लावयन्‌ दिश: सर्वा मानवैरास्तरन्‌ महीम्‌ । जो मेघके समान श्यामवर्णवाले परम पराक्रमी महारथी अर्जुन विद्युत॒की उत्पत्ति करते हुए बादलोंके समान भयंकर वच्ञास्त्रका प्रयोग करते हैं

Wika ni Vaiśaṃpāyana: Si Arjuna—ang dakilang mandirigmang sakay ng karwahe, maitim ang kulay na gaya ng ulap at sukdulang matapang—ay wari’y isang nakapanghihilakbot na ulap-bagyo. Gaya ng kidlat na sumisiklab sa loob ng ulap, nagliliyab sa tabi niya ang kanyang busog; at gaya ni Indra na nagbubuhos ng ulan, nagbubuhos siya ng mga ulang palaso. Sa pagkalembang ng busog at pag-ugong ng mga gulong ng kanyang karwahe, pinayanig niya ang lahat ng dako. Ang siksik na hanay ng mga mandirigma’y tila mga ulap na kumakalat; ang ugong ng gulong ay parang kulog; ang huni ng mga palaso ay parang patak ng ulan. Itinulak ng hangin ng poot, kasingbilis ng isip, tinuhog niya ang mahahalagang bahagi ng kanyang mga kaaway. Taglay ang mga palaso, siya’y kakila-kilabot—binabaha ang mga panig ng dugo na parang tubig, at tinatabunan ang lupa ng mga bangkay ng tao.