Shloka 4
भीष्मभीमसमागमः — Bhīṣma–Bhīma Strategic Engagement and Counsel to the King
बृहदूबलश्न कौसल्यश्रित्रसेनो विविंशति: । रथाश्न बहुसाहस्रा: शोभनाश्न महाध्वजा:,“राजन मैं, द्रोणाचार्य, शल्य, यदुवंशी कृतवर्मा, अश्वत्थामा, विकर्ण, भगदत्त, सुबलपुत्र शकुनि, अवन्तिदेशके राजकुमार विन्द और अनुविन्द, बाह्लिकदेशीय वीरोंके साथ राजा बाह्नीक, बलवान त्रिगर्तराज, अत्यन्त दुर्जय मगधराज, कोसलनरेश बृहद्वल, चित्रसेन, विविंशति तथा विशाल ध्वजाओंवाले परम सुन्दर कई हजार रथ, घुड़सवारोंसे युक्त देशीय घोड़े, गण्डस्थलसे मदकी धारा बहानेवाले मदोन्मत्त गजराज और भाँति-भाँतिके आयुध एवं ध्वज धारण करनेवाले विभिन्न देशोंके शूरवीर पैदल सैनिक तुम्हारे लिये युद्ध करनेको उद्यत हैं
sañjaya uvāca |
bṛhadbalaś ca kauśalyaś citraseno viviṁśatiḥ |
rathāś ca bahusāhasrāḥ śobhanāś ca mahādhvajāḥ ||
Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, naroon si Bṛhadbala ng Kosala, si Citraseṇa, at si Viviṁśati; at may maraming libong magagarang karwaheng pandigma na may matatayog na watawat.” Kaya inilalarawan ang hukbo ng Kaurava bilang napakalaki at ganap ang kagamitan—isang panlabas na pagpapakita ng lakas upang patatagin ang isip ng hari, kahit ang bigat na moral ng digmaang magkakamag-anak ay patuloy na dumidiin sa lahat.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war is framed through numbers, allies, and spectacle (chariots and banners). Ethically, it hints at the contrast between external might and the inner burden of adharma that accompanies a destructive kin-war.
Sañjaya continues reporting to Dhṛtarāṣṭra the composition and strength of the Kaurava forces, naming key allies/warriors and emphasizing the immense chariot contingent with prominent banners.