Shloka 23
विकर्ण: सहदेवेन चित्रसेन: शिखण्डिना,द्रोणेन समसज्जन्त सपुत्रेण महात्मना । प्रजानाथ! विकर्ण सहदेवके साथ और चित्रसेन शिखण्डीके साथ भिड़ गये। मत्स्यदेशीय योद्धाओंने दुर्योधन और शकुनिका सामना किया। ट्रपद, चेकितान और महारथी सात्यकि--ये अश्वत्थामासहित महामना द्रोणसे भिड़ गये || २१-२२ है ।। कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टद्युम्नमभिद्रुतौ कृपाचार्य और कृतवर्मा--इन दोनोंने धृष्टद्युम्मपर धावा किया। इस प्रकार अपने-अपने घोड़ोंको आगे बढ़ाकर तथा हाथी एवं रथोंको घुमाकर समस्त सैनिक सब ओर युद्ध करने लगे
sañjaya uvāca |
vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā |
droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā ||
kṛpaś ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭadyumnam abhidrutau |
Wika ni Sañjaya: Nakipaglaban si Vikarṇa kay Sahadeva, at hinarap ni Chitrasena si Śikhaṇḍin. Si Droṇa, ang dakilang may marangal na diwa, kasama ang kaniyang anak, ay sumugod din sa gitna ng labanan. At sina Kṛpa at Kṛtavarmā ay dumaluhong nang tuwiran kay Dhṛṣṭadyumna. Kaya nga, habang itinutulak ng bawat mandirigma ang kaniyang mga kabayo pasulong at iniikid ang mga elepante at karwaheng pandigma upang pumuwesto, ang buong hukbo ay nagkabuhol sa digmaan sa lahat ng panig—larawan ng walang tigil na pag-igkas ng labanan, kung saan ang personal na alitan at sinumpaang tungkulin ang nagtutulak sa tao sa mga pagtatagpong itinakda ng kapalaran.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the Mahābhārata’s ethical tension: warriors act under vows, loyalties, and the kṣatriya code, yet the collective rush into combat shows how dharma in war becomes complex—duty-driven action can still lead to widespread suffering and irreversible outcomes.
Sanjaya reports specific pairings and charges on the battlefield: Vikarṇa fights Sahadeva, Chitrasena fights Śikhaṇḍin, Droṇa fights along with his son (Aśvatthāman), and Kṛpa with Kṛtavarmā rushes at Dhṛṣṭadyumna, as the wider army wheels horses, elephants, and chariots into all-around engagement.