Shloka 57
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
राजन! हमलोगोंने वहाँ देखा
sañjaya uvāca | rājann! tatra sma dṛṣṭavantaḥ bahūn tomarān mahāvatāṁś ca śiraś-chinnān patitān; gajānāṁ pṛṣṭheṣu vicitra-vicitrāḥ śibikā-śāṭikāḥ (jhulāḥ) patitāḥ; gajānāṁ bandhanārthaṁ suvarṇa-bhūṣitāḥ dīptā rajjavo nipatitāḥ; gaja-aśva-kaṇṭha-bhūṣaṇāni, śaktayaḥ, patākāḥ, kaṇapāḥ (astraviśeṣāḥ), tarakṣavaḥ, vicitrāṇi yantrāṇi, dhanūṁṣi, dīptā bhindipālāḥ, totrāṇi, aṅkuśāḥ, nānāvidhā ghaṇṭāḥ, suvarṇa-jaṭitāḥ khaḍga-muṣṭayaś ca—etāni sarvāṇi gaja-ārohakaiḥ saha patitāni patanty eva ca || chinna-gātra-avarakarair anihatāiś cāpi vāraṇaiḥ | āsīd bhūmiḥ samāstīrṇā patitair bhūdharair iva || kvacit chinna-gajānāṁ śarīra-ūrdhva-bhāgāḥ, kvacid adho-bhāgāḥ; kvacit chinnāḥ śuṇḍāḥ, kvacid hatānāṁ vāraṇānāṁ loṭhāḥ. taiḥ samācchāditā sā raṇa-bhūmiḥ patitaiḥ bhūdharair iva saṁvṛtā pratibhāti |
Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nakita namin doon ang napakaraming mahout at mandirigmang nabuwal, ang mga ulo’y naputol at nalaglag, at di-mabilang na mga sibat na nagkalat. Ang larangan ng digmaan ay punô ng mga palamuting pang-elepante—mga makukulay na takip at sapin na nalaglag mula sa kanilang likod—at ng maningning na mga lubid na may ginto na ginagamit sa pagbigkis at pagpigil sa kanila. Nagkalat din ang mga palamuting pang-leeg ng elepante at kabayo, kasama ang mga lansang sandata, mga watawat, mga natatanging armas, mga lalagyan ng palaso, mga kagamitang mekanikal na kahanga-hanga, mga busog, kumikislap na mga javelin, mga pamalo, mga kawit, sari-saring kampanilya, at mga hawakan ng espada na inukitan at inlay ng ginto—lahat ng ito’y bumagsak na kasama ng mga sakay at patuloy pang bumabagsak. May mga elepanteng gumagalaw pa kahit naputol ang mga biyas at ang itaas na bahagi ng katawan; kaya ang lupa’y tila nabalutan ng mga dambuhalang katawan, na wari’y natabunan ng mga bundok na gumuho. Sa ilang dako, nakahandusay ang itaas na kalahati ng elepante; sa iba, ang ibabang kalahati. Dito’y mga ngusong naputol, doon ay mga bangkay ng napatay. Sa pagkakabigat ng mga iyon, ang larangan ay nagmistulang lupain na nalibing sa ilalim ng mga tuktok na bumagsak—larawang nagsisiwalat ng kakila-kilabot na halaga ng digmaan at ng pagbagsak ng makamundong karangyaan sa gitna ng karahasan.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and existential cost of war: even royal splendor—golden ornaments, banners, and elaborate equipment—collapses into debris amid slaughter. It implicitly warns that power and display are impermanent, while violence leaves enduring suffering.
Sanjaya reports to King Dhritarashtra what he sees on the battlefield: severed heads of mahouts, fallen spears, scattered trappings and weapons, and elephants cut into parts or lying dead. The field is so covered with elephant bodies that it resembles a terrain buried under fallen mountains.