Shloka 34
भीष्मपर्व — अध्याय 54: फल्गुन-प्रतिरोधः, सौबली-व्यूह-विध्वंसः, दुर्योधन-भीष्म-संवादः
तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानी: पुरुषर्षभ । “तुम मेरे सेनापति हो, भगवान् श्रीकृष्णके समान पराक्रमी हो। पुरुषरत्न! पूर्वकालमें भगवान् कार्तिकेय जिस प्रकार देवताओंके सेनापति हुए थे, उसी प्रकार तुम भी पाण्डवोंके सेनानायक होओ' ।। ३३ ह ।। (तच्छुत्वा जह्ृषु: पार्था: पार्थिवाश्व महारथा: । साधु साध्विति तद्वाक्यमूचु: सर्वे महीक्षित: ।। पुनरप्यब्रवीद् राजा धृष्टद्युम्नं महाबलम् ।।) युधिष्ठिरका यह कथन सुनकर समस्त पाण्डव और महारथी भूपालगण सब-के-सब 'साधु-साधु” कहकर उनके इन वचनोंकी सराहना करने लगे। तत्पश्चात् राजा युधिष्ठिरने पुनः महाबली धृष्टद्युम्नसे कहा--। स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्प जहि कौरवान्,ये चान्ये पृथिवीपाला: प्रधाना: पुरुषर्षभ । 'पुरुषसिंह! तुम पराक्रम करके कौरवोंका नाश करो। मारिष! नरश्रेष्ठ! मैं, भीमसेन, श्रीकृष्ण, माद्रीकुमार नकुल-सहदेव, द्रौपदीके पाँचों पुत्र तथा अन्य प्रधान-प्रधान भूपाल कवच धारण करके तुम्हारे पीछे-पीछे चलेंगे”
sañjaya uvāca |
tac chrutvā jahṛṣuḥ pārthāḥ pārthivāś ca mahārathāḥ |
sādhu sādhv iti tad vākyam ūcuḥ sarve mahīkṣitaḥ ||
punar apy abravīd rājā dhṛṣṭadyumnaṁ mahābalam |
sa tvaṁ puruṣaśārdūla vikrameṇa jahi kauravān |
ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha ||
“Gayon din, ikaw ang pinunong-hukbo ng mga Pāṇḍu, O pinakamainam sa mga lalaki.” Nang marinig ang mga salita ni Yudhiṣṭhira, nagalak ang lahat ng anak ni Pāṇḍu at ang mga dakilang mandirigmang karwahe sa hanay ng mga hari; pinuri ng bawat pinuno ang pananalita, na nagsasabing, “Mahusay! Mahusay!” Pagkaraan, muling nagsalita si Haring Yudhiṣṭhira sa makapangyarihang Dhṛṣṭadyumna: “Tigre sa mga tao, sa iyong tapang ay pabagsakin mo ang mga Kaurava—at pati ang iba pang pangunahing mga hari na kakampi nila, O pinakamahusay sa mga lalaki.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights kṣatriya-dharma in wartime: a leader’s responsibility is to strengthen morale, affirm capable command, and direct force toward the opposing army with clarity and courage, while the community of allies supports and endorses righteous resolve.
After Yudhiṣṭhira’s earlier commendation, the Pāṇḍavas and allied kings applaud his words. Yudhiṣṭhira then turns again to Dhṛṣṭadyumna, urging him to lead with valor and to strike the Kauravas and their principal allied rulers.