Shloka 37
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
तमेवमुपलक्ष्यैको हृष्ट: पुष्ट: परंतप
sañjaya uvāca | tam evam upalakṣyaiko hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ paraṃtapa | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
Sinabi ni Sañjaya: “O tagasunog ng mga kaaway, nang makita niya iyon, si Bhīṣma lamang ang napasigla at tumibay ang loob. Nang ang pinakadakila sa mga mandirigma, taglay ang hangaring pumatay, ay sumulong at dumiin, sumiklab ang isang napakalaki at magulong sagupaan. Ipinahihiwatig ng taludtod ang diwang-dharma: ang beteranong nakagapos sa katapatan sa sariling panig—isinantabi ang takot at pagkapit sa buhay—ay inihahagis ang sarili sa kakila-kilabot na tungkulin ng digmaan, habang lumulubha ang karahasan sa paligid.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the kṣatriya ideal of steadfastness in battle: a seasoned warrior, moved by duty and allegiance, becomes resolute and acts without clinging to life or yielding to fear—yet the narrative also implicitly points to the tragic escalation that such duty-bound violence produces.
Sañjaya reports that, upon observing the situation on the battlefield, Bhīṣma alone becomes energized and advances with lethal intent; as he moves to strike, the fighting swells into a great, chaotic, and thunderous engagement.