Shloka 31
Mokṣa–Saṃnyāsa–Tyāga–Guṇa-Vibhāga (Renunciation, Relinquishment, and the Three Guṇas) — Mahābhārata 6, Bhīṣma-parva
सम्बन्ध--इस प्रकार आत्माकों सब प्राणियोंमें समभावसे स्थित, निर्विकार और अकर्ता बतलाया जानेपर यह शंका होती है कि समस्त शरीरोंगें रहता हुआ भी आत्मा उनके दोषोंसे निर्लिप्त और अकर्ता कैसे रह सकता है; इस शंकाका निवारण करनेके लिये अब भगवान्ू--इस अध्यायके तीसरे श्लोकमें जो “यत्प्रभावश्च" पदसे क्षेत्रज्ञका प्रभाव युननेका संकेत किया गया था; उसके अनुसार--तीन शलोकोद्रार आत्माके प्रभावका वर्णन करते हैं-- अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्यय:+ | शरीरस्थो5डपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते,हे अर्जुन! अनादि होनेसे और निर्गुण होनेसे यह अविनाशी परमात्मा: शरीरमें स्थित होनेपर भी वास्तवमें न तो कुछ करता है और न लिप्त ही होता हैः
arjuna uvāca | anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ | śarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate ||
Sapagkat ang Kataas-taasang Sarili (Paramātman) ay walang pasimula at lampas sa mga guṇa (mga katangian ng kalikasang materyal), ito’y di-nasisira. O anak ni Kuntī, kahit nananahan sa katawan, sa katotohanan ay hindi ito gumagawa at hindi rin nadudungisan. Sa etikal na aral ng larangan ng digmaan, nililinaw nito kung paanong ang panloob na kamalayan ay maaaring manatiling di-nadadapuan ng mga kalagayan at kapintasan ng katawan, at inilalagay ang pananagutan sa wastong pag-unawa, hindi sa pag-aakalang ang Sarili ang “gumagawa.”
अजुन उवाच
Educational Q&A
The Supreme Self (Ātman/Paramātmā) is beginningless, beyond the guṇas, and imperishable; therefore it is not the real agent of actions and is not stained by bodily defects or karmic taint. Agency and bondage belong to prakṛti and its modes, while the Self remains a witnessing presence.
In the Bhīṣma Parva battlefield dialogue, Arjuna voices a philosophical point about how the Self can dwell in all bodies yet remain untouched. The verse frames the discussion that follows on the Self’s transcendence of action and impurity, supporting disciplined action without egoic identification.