Shloka 16
Viśvarūpa-darśana (The Vision of the Universal Form) — महायोगेश्वरस्य विश्वरूपदर्शनम्
सम्बन्ध-- यमस्त विश्वकी उपासना भ्रगवान्की ही उपासना कैसे है--यह स्पष्ट समझानेके लिये अब चार शलोकोंद्वाय भगवान् इस बातका प्रतिपादन करते हैं कि समस्त जगत् मेरा ही स्वरूप है-- अहं क्रतुरहं! यज्ञ: स्वधाहमहमौषधम्ः | मन्त्रो5हमहमेवाज्यमहमग्निरहंरं हुतम्,क्रतु मैं हूँ, यज्ञ मैं हूँ, स्वधा मैं हूँ, ओषधि मैं हूँ, मन्त्र मैं हूँ, घृत मैं हूँ, अग्नि मैं हूँ और हवनरूप क्रिया भी मैं ही हूँ
arjuna uvāca — ahaṁ kratur ahaṁ yajñaḥ svadhāham aham auṣadham | mantro ’ham aham evājyam aham agnir ahaṁ hutam ||
Wika ng Panginoon: “Ako ang ritong Veda; ako ang sakripisyo. Ako ang svadhā—ang handog sa mga ninuno; ako ang halamang nagpapagaling. Ako ang banal na pormula; ako mismo ang nilinaw na mantikilya. Ako ang apoy, at ako rin ang mismong gawa ng paghahandog.”
अजुन उवाच
Educational Q&A
The core teaching is that the Supreme is present as every component of sacred action—ritual, offering, mantra, fire, and the very act of oblation—so true worship recognizes the divine as the inner essence of all processes, not merely an external deity.
In the Bhīṣma Parva’s spiritual instruction, the speaker articulates a comprehensive vision of the divine’s all-pervasiveness, using the sacrificial framework familiar to Vedic culture to show that every element of worship is ultimately the divine itself.