Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

उत्पातवर्णनम् (Utpāta-varṇanam) — Catalogue of Portents

श्वेतो ग्रह: प्रजज्लित: सधूम इव पावक: । ऐन्द्रं तेजस्वि नक्षत्र ज्येष्ठामाक्रम्य तिषतति,केतु नामक उपग्रह धूमयुक्त अग्निके समान प्रज्वलित हो इन्द्रदेवतासम्बन्धी तेजस्वी ज्येष्ठा नक्षत्रपर जाकर स्थित है

śveto grahaḥ prajajlitaḥ sadhūma iva pāvakaḥ | aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhām ākramya tiṣṭhati |

Wika ni Vyāsa: “Isang puting katawang-langit ang naglalagablab, na wari’y apoy na nababalutan ng usok. Ang maningning na bagay na iyon, na kaugnay ni Indra, ay sumulong sa nakṣatra na Jyeṣṭhā at doon nanatili.” Sa mabigat na himig ng Bhīṣma Parva na nagbabadya ng digmaan, ang tandang ito’y hudyat ng pagyanig sa kaayusang kosmiko—na para bang ang adharma at nalalapit na karahasan ay nagtatapon ng anino maging sa kalangitan.

श्वेतःwhite, bright
श्वेतः:
Karta
TypeAdjective
Rootश्वेत
FormMasculine, Nominative, Singular
ग्रहःplanet; celestial body
ग्रहः:
Karta
TypeNoun
Rootग्रह
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रजज्वलितःblazing, kindled
प्रजज्वलितः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्र + ज्वल्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
सधूमःwith smoke, smoky
सधूमः:
Karta
TypeAdjective
Rootस-धूम
FormMasculine, Nominative, Singular
इवlike, as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
पावकःfire
पावकः:
TypeNoun
Rootपावक
FormMasculine, Nominative, Singular
ऐन्द्रम्belonging to Indra; Indra-related
ऐन्द्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootऐन्द्र
FormNeuter, Accusative, Singular
तेजस्विsplendid, radiant
तेजस्वि:
Karma
TypeAdjective
Rootतेजस्विन्
FormNeuter, Accusative, Singular
नक्षत्रम्constellation, lunar mansion
नक्षत्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootनक्षत्र
FormNeuter, Accusative, Singular
ज्येष्ठाम्Jyeṣṭhā (nakṣatra)
ज्येष्ठाम्:
Karma
TypeNoun
Rootज्येष्ठा
FormFeminine, Accusative, Singular
आक्रम्यhaving approached/overstepped; after attacking/covering
आक्रम्य:
TypeIndeclinable
Rootआ + क्रम्
Formल्यप् (absolutive/gerund)
तिष्ठतिstands; remains; is situated
तिष्ठति:
TypeVerb
Rootस्था
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
केतुःcomet; meteor; banner-like apparition
केतुः:
Karta
TypeNoun
Rootकेतु
FormMasculine, Nominative, Singular
नामकःnamed; called
नामकः:
Karta
TypeAdjective
Rootनामक
FormMasculine, Nominative, Singular
उपग्रहःsecondary planet; satellite; attendant graha
उपग्रहः:
Karta
TypeNoun
Rootउपग्रह
FormMasculine, Nominative, Singular
धूमयुक्तःendowed with smoke
धूमयुक्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootधूम + युक्त
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
अग्निकेin/at fire
अग्निके:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअग्नि
FormMasculine, Locative, Singular
समानःsimilar, like
समानः:
Karta
TypeAdjective
Rootसमान
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रज्वलितःblazing
प्रज्वलितः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्र + ज्वल्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
होis/has become (non-Sanskrit; Hindi)
हो:
TypeVerb
Rootभू
FormPresent (colloquial Hindi form), Third, Singular
इन्द्रदेवतासम्बन्धीconnected with the deity Indra (non-epic Sanskrit/Hindi-style)
इन्द्रदेवतासम्बन्धी:
TypeAdjective
Rootइन्द्र-देवता-सम्बन्धिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
तेजस्वीradiant
तेजस्वी:
TypeAdjective
Rootतेजस्विन्
FormMasculine, Nominative, Singular
ज्येष्ठाJyeṣṭhā (as a locus/region)
ज्येष्ठा:
Adhikarana
TypeNoun
Rootज्येष्ठा
FormFeminine, Nominative, Singular
नक्षत्रपरupon the nakṣatra (Hindi-style form)
नक्षत्रपर:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनक्षत्र + पर
FormMasculine, Locative, Singular
जाकरhaving gone (Hindi)
जाकर:
TypeIndeclinable
Rootगम्
स्थितsituated, stationed
स्थित:
TypeAdjective
Rootस्था
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
हैis (Hindi)
है:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent (Hindi), Third, Singular

व्यास उवाच

V
Vyāsa
G
graha (celestial body/omen)
I
Indra (implied by aindram)
J
Jyeṣṭhā nakṣatra

Educational Q&A

The verse uses a celestial portent to suggest that moral disorder and impending mass violence are mirrored by disturbances in nature; when dharma is threatened, the world itself appears unsettled, urging vigilance and ethical reflection.

Vyāsa reports an ominous astronomical sign: a bright, smoke-like blazing ‘graha’ (comet/planetary portent) has moved onto the region of the lunar mansion Jyeṣṭhā, functioning as a forewarning in the lead-up to the Kurukṣetra war.