Shloka 43
Karma-Saṃnyāsa–Karma-Yoga Saṃvāda
Renunciation and the Discipline of Action
इन्द्रियोंको स्थूल शरीरसे पर यानी श्रेष्ठ, बलवान् और सूक्ष्म कहते हैं; इन इन्द्रियोंसे पर मन है, मनसे भी पर बुद्धि है और जो बुद्धिसे भी अत्यन्त पर है वह आत्मा है ।। एवं बुद्धे: परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मनाः । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूप॑ दुरासदम्,इस प्रकार बुद्धिसे पर अर्थात् सूक्ष्म, बलवान् और अत्यन्त श्रेष्ठ आत्माको जानकर और बुद्धिके द्वारा मनको वशमें करके” हे महाबाहो! तू इस कामरूप दुर्जय शत्रुको मार डाल
indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṁ manaḥ | manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ || evaṁ buddheḥ paraṁ buddhvā saṁstabhya ātmānam ātmanā | jahi śatruṁ mahābāho kāmarūpaṁ durāsadam ||
Sinabi ni Arjuna: “Ang mga pandama ay sinasabing nakahihigit sa magaspang na katawan—mas pino, mas malakas, at mas may kakayahan. Higit sa mga pandama ang isip; higit sa isip ang talino; at higit pa sa talino ang Sarili. Kaya, sa pagkakilalang ang Sarili ay mas mataas kaysa talino, at sa pagpapatatag ng isip sa pamamagitan ng disiplinang panloob, O makapangyarihang bisig, ibagsak mo ang kaaway na ito na mahirap daigin—ang kaaway na nag-aanyong pagnanasa.”
अजुन उवाच
Educational Q&A
A hierarchy is taught—body < senses < mind < intellect < Self—and the ethical instruction is to use discernment (buddhi) and inner steadiness (ātman) to restrain the mind and defeat desire (kāma), portrayed as a formidable inner enemy.
On the battlefield setting of Bhīṣma Parva, Arjuna voices a reflective teaching that reframes combat as inner discipline: before confronting external foes, one must conquer the internal adversary—desire—by recognizing the Self as higher than mind and intellect and by exercising self-restraint.