Shloka 55
Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
परासक्ते च वस्तस्मिन् कथमासीन्मनस्तदा । जैसे ग्वालेके बिना गौओंका समुदाय इधर-उधर भटकता फिरता है, उसी प्रकार अब मेरी सेना उदभ्रान्त हो रही होगी। महान् युद्धके समय जिनमें सम्पूर्ण जगत्का परम पुरुषार्थ प्रकट दिखायी देता था, वे ही भीष्म जब परलोकके पथिक हो गये? उस समय तुम लोगोंके मनकी अवस्था कैसी हुई थी || ५४ ह ।। जीविते>प्यद्य सामर्थ्य किमिवास्मासु संजय,संजय! आज जीवित रहनेपर भी हमलोगोंमें क्या सामर्थ्य है? जगत्के विख्यात धर्मात्मा महापराक्रमी पिता भीष्मको युद्धमें मरवाकर हम उसी प्रकार शोकमें डूब गये हैं, जैसे पार जानेकी इच्छावाले पथिक नावको अगाध जलनमें डूबी हुई देखकर दुःखी होते हैं
jīvite 'py adya sāmarthyaṃ kim ivāsmāsu sañjaya |
Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, kahit nabubuhay pa tayo ngayon, anong lakas pa ang natitira sa atin? Matapos nating ipapahamak sa digmaan ang ating ama na si Bhīṣma—kilala sa daigdig bilang matuwid at may dakilang tapang—nalubog tayo sa dalamhati, gaya ng mga manlalakbay na nagnanais tumawid at nabibiyak ang loob sa pagkakita sa kanilang bangkang lumulubog sa malalim at di-masukat na tubig.”
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how moral and strategic ruin can persist even in physical survival: when one’s actions destroy the very pillar of righteousness and protection (Bhīṣma), the remaining ‘life’ feels powerless. It underscores the ethical consequence of wrongdoing—strength is not merely bodily or numerical, but rooted in dharma, wise leadership, and inner steadiness.
After Bhīṣma has been brought down in the war, Dhṛtarāṣṭra questions Sañjaya in despair. He reflects that, despite being alive, the Kauravas have lost their effective power and morale because Bhīṣma—celebrated for righteousness and valor—has fallen, leaving them overwhelmed by grief like travelers who see their only means of crossing (a boat) sink in deep waters.