Shloka 12
Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
जो शत्रुपक्षकी सेनाओंका निरन्तर उच्छेद करते थे, बाण ही जिनकी दाढ़ें थीं, धनुष ही खुला हुआ मुख था, तलवार ही जिनकी जिह्ला थी, उन भयंकर एवं दुर्धर्ष पुरुषसिंह भीष्मको कुन्तीनन्दन अर्जुनने युद्धमें कैसे मार गिराया? मनस्वी भीष्म इस प्रकार पराजयके योग्य नहीं थे। वे ललज्जाशील और पराजय-शून्य थे ।। उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे । परेषामुत्तमाड्नि प्रचिन्वन्तमथेषुभि:,जो उत्तम रथपर बैठकर भयंकर धनुष और भयानक बाण लिये शत्रुओंके मस्तकोंको सायकोंद्वारा काट-काटकर उनके ढेर लगा रहे थे
dhṛtarāṣṭra uvāca | yo śatrupakṣakī senānāṃ nirantaraṃ ucchedaṃ kurvanti sma, bāṇā eva yasya dāḍhāḥ, dhanuṣy eva vivṛtaṃ mukhaṃ, asiḥ eva yasya jihvā, tān bhīṣaṇān durdharṣān puruṣasiṃhān bhīṣmaṃ kuntīnandana arjunaḥ yuddhe kathaṃ mārayām āsa? manasvī bhīṣma evaṃ parājayāya na yogyāḥ; sa lajjāśīlaḥ parājayaśūnyaś ca || ugradhanvānam ugraṣūṃ vartamānaṃ rathottame | pareṣām uttamāṅgāni pracinvantam ath eṣubhiḥ ||
Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Paano naibagsak ni Arjuna, anak ni Kuntī, sa digmaan si Bhīṣma—ang leon sa mga lalaki, kakila-kilabot at di masupil—na walang tigil na lumilipol sa mga hukbo ng kaaway; na ang kanyang mga palaso’y parang pangil, ang kanyang busog ay parang nakanganga niyang bibig, at ang kanyang tabak ay parang dila? Ang marangal ang loob na si Bhīṣma ay hindi karapat-dapat magapi nang gayon; siya’y mahinhin sa asal at di pa nakaranas ng pagkatalo. Nakatindig siya sa isang dakilang karwahe, tangan ang nakapanghihilakbot na busog at mababangis na palaso, at sa kanyang mga punglo’y pinuputol niya ang mga ulo ng kaaway, iniipon nang bunton-bunton.”
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly power: even the most formidable warrior, seemingly ‘unconquerable,’ can fall when circumstances, strategy, and dharma’s complex workings converge. It also highlights the ethical tension of war—admiration for valor alongside shock at the downfall of a revered elder.
Dhṛtarāṣṭra, hearing of events on the battlefield, expresses astonishment and disbelief that Arjuna could bring down Bhīṣma. He describes Bhīṣma’s terrifying prowess—cutting down enemies from an excellent chariot with fierce bow and arrows—and insists that such a noble, undefeated warrior seems unfit for defeat.