Shloka 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११७ ॥। फल + (0) आजअत+- अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: भीष्मका अद्भुत पराक्रम करते हुए पाण्डव-सेनाका भीषण संहार संजय उवाच सम॑ व्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ेष्वनिवर्तिन: । ब्रह्मलोकपरा: सर्वे समपद्यन्त भारत,संजय कहते हैं--भरतनन्दन! दोनों पक्षकी सेनाओंको समानरूपसे व्यूहबद्ध करके खड़ा किया गया था। अधिकांश सैनिक उस व्यूहमें ही स्थित थे। वे सब-के-सब युद्धमें पीठ न दिखानेवाले तथा ब्रह्मलोकको ही अपना परम लक्ष्य मानकर युद्धमें तत्पर रहनेवाले थे
sañjaya uvāca | samaṁ vyūḍheṣv anīkeṣu bhūyiṣṭheṣv anivartinaḥ | brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata ||
Wika ni Sañjaya: “O Bharata, nang ang mga pormasyon ng dalawang hukbo ay naihanay nang pantay, ang karamihan sa mga mandirigma ay nanatiling matatag sa kanilang hanay—di matinag, hindi kailanman tumatalikod sa labanan, at nakikipagdigma na ang Brahmaloka ang pinakamataas na layon. Ipinakikita ng tanawing ito ang digmaan bilang sinadyang pagsubok ng tungkulin at paninindigan, kung saan ang katatagan at pag-asang makamit ang gantimpalang lampas-sa-daigdig ang humuhubog sa pag-unawa ng mga kawal sa kanilang dangal at pananagutan.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames battlefield steadfastness as an ethical ideal: warriors are described as anivartinaḥ (not retreating) and as aiming at Brahmaloka, suggesting that courage and commitment to one’s chosen duty are reinforced by a transcendent moral horizon.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that both sides have been set in orderly, balanced formations, with most fighters holding their positions and preparing to engage without retreat.