Shloka 4
Bhīṣma’s Fall, the Arrow-bed (śara-talpa), and the Establishment of Guard
संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर महाधनुर्धर, मतवाले हाथीके समान पराक्रमी, वीर, नरश्रेष्ठ, महाबली तथा शुभाशुभ निमित्तोंके ज्ञाता एवं अद्भुत शक्तिशाली द्रोणाचार्य मतवाले हाथियोंकी गतिको कुण्ठित कर देनेवाले विशाल धनुषको हाथमें लेकर उसे खींचने और विपक्षी सेनाको भगाने लगे। उन्होंने पाण्डवोंकी सेनामें प्रवेश करते समय सब ओर बुरे निमित्त (शकुन) देखकर शत्रुसेनाको संताप देते हुए पुत्र अश्वत्थामासे इस प्रकार कहा-- ।। अयं हि दिवसस्तात यत्र पार्थो महाबल: । जिधघांसु: समरे भीष्म परं यत्नं करिष्यति,“तात! यही वह दिन है, जब कि महाबली अर्जुन समरभूमिमें भीष्मको मार डालनेकी इच्छासे महान् प्रयत्न करेंगे
sañjaya uvāca—ayaṃ hi divasas tāta yatra pārtho mahābalaḥ | jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati ||
Sinabi ni Sañjaya: “O Hari! Pagkaraan nito, si Dronacharya—dakilang mamamana, matapang na gaya ng nagngangalit na elepante, bayani at pinakamainam sa mga tao, makapangyarihan at nakaaalam ng mabuti at masamang palatandaan—ay humawak ng napakalaking busog na nakapipigil maging sa hagibis ng mga elepanteng baliw, at hinila iyon upang itaboy ang hukbo ng kalaban. Nang pasukin niya ang hukbo ng mga Pandava at makita ang masasamang pangitain sa paligid, sinabi niya sa kanyang anak na si Aśvatthāmā: ‘Anak, ito ang araw na si Pārtha (Arjuna), na makapangyarihan, ay magsisikap nang sukdulan sa hangaring patayin si Bhīṣma sa labanan.’”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights resolute exertion (paraṃ yatnaṃ) in pursuit of a chosen martial objective, while implicitly pointing to the ethical strain of dharma in war: even revered elders like Bhīṣma become targets when duty, vows, and battlefield necessity collide.
As the battle intensifies, Droṇa addresses his son Aśvatthāman, foreseeing that this is the decisive day when Arjuna will make his greatest attempt to bring down Bhīṣma. Sañjaya reports this to King Dhṛtarāṣṭra, framing the moment as a turning point.