Adhyāya 90: Babhruvāhana’s Reception and the Commencement of Yudhiṣṭhira’s Aśvamedha
कुडवं कुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विन: । तदनन्तर एक दिन पुनः छठा काल आनेतक उन्होंने सेरभर जौका उपार्जन किया। उन तपस्वी ब्राह्मणोंने उस जौका सत्तू तैयार किया और जप तथा नैत्यिक नियम पूर्ण करके अग्निमें विधिपूर्वक आहुति देनेके पश्चात् वे सब लोग एक-एक कुडव अर्थात् एक-एक पाव सत्तू बाँटकर खानेके लिये उद्यत हुए ।। ३२-३३ $ ।। अथागच्छद् द्विज: कश्चिदतिथिभर्भुज्जतां तदा
kuḍavaṁ kuḍavaṁ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ | tadanantaraṁ ekadinaṁ punaḥ ṣaṣṭhaḥ kālaḥ āne-tak tebhyaḥ serabhara-yavopārjanaṁ kṛtam | te tapasvino brāhmaṇāḥ tasya yavasya sattūṁ kṛtvā japaṁ ca nityika-niyamān pūrayitvā agnau vidhivat āhutīḥ hutvā paścāt te sarve ekaikaṁ kuḍavam—ekaikaṁ pāva-sattūṁ—bhaktum udyatā babhūvuḥ || athāgacchad dvijaḥ kaścid atithir bhoktum āsatāṁ tadā | te bhojanāya upaviṣṭā eva āsan yat, tadā kaścid brāhmaṇa-atithis teṣāṁ gṛham ājagāma | tam atithiṁ dṛṣṭvā te manasā paramānanditāḥ | taṁ praṇamya te tasya kuśala-maṅgalaṁ papracchuḥ ||
Wika ni Nakula: Hinati-hati ng mga asetikong Brahmana ang kanilang kakaunting pagkain—bawat isa’y tumanggap lamang ng tig-isang kuḍava. Pagkaraan, sa isa pang araw, nakalikom sila ng munting dami ng sebada. Mula roon ay gumawa sila ng sattū, ang inihaw na harina. Matapos ganapin ang kanilang araw-araw na japa at mga panuntunan, at matapos maghandog ng mga alay sa sagradong apoy ayon sa wastong ritwal, handa na silang kumain—bawat isa’y may tanging kuḍava na bahagi. Ngunit nang sila’y kakaupo pa lamang upang kumain, dumating sa kanilang tahanan ang isang panauhing Brahmana (atithi). Pagkakita sa panauhin, nagalak sila sa kalooban; yumukod sila sa paggalang at nagtanong ng kanyang kalagayan.
नकुल उवाच
The passage underscores atithi-dharma: honoring and welcoming a guest is a primary ethical duty, to be upheld even amid scarcity. It also shows dharma as a synthesis of inner discipline (japa, daily vows) and outward compassion (hospitality and sharing).
A group of ascetic Brahmins, having obtained only a small amount of barley, prepare sattū, complete their daily rites, and are about to eat their tiny portions. At that moment an unannounced Brahmin guest arrives; they rejoice, bow, and inquire after his welfare—setting the stage for a test of generosity under hardship.