Shloka 16
Brahmopadeśa on Saṃnyāsa, Tapas, and Jñāna (ब्रह्मोपदेशः—संन्यासतपोज्ञानविमर्शः)
यह देह एक वृक्षके समान है। अज्ञान इसका मूल (जड़) है
dvāv imau pakṣiṇau nityau saṅkṣepau cāpy acetānau | etābhyāṁ tu paro yo 'nyaś cetanāvān sa ucyate ||
Wika ni Vāyu: “Ang katawang ito ay tulad ng isang punò. Ang kamangmangan ang ugat; ang buddhi, ang talino, ang punò (trunk); ang ahaṃkāra ang sanga; ang mga pandama ang mga usbong at mga guwang; at ang limang dakilang elemento (pañca-mahābhūta) ang nagpapalawak dito at nagpapaganda. Dito, ang mga dahon na anyo ng saṅkalpa (mga pasya at guniguni) ay laging tumutubo, at ang mga bulaklak na anyo ng karma ay laging namumukadkad. Ang mga bungang laging nakabitin dito ay ang ligaya at dalamhati at iba pa, na nakukuha mula sa mabuti at masamang gawa. Sa gayon, ang punong-katawang ito—na lumitaw mula sa binhing Brahman at nananatili sa walang patid na agos—ang saligan ng buhay ng lahat ng nilalang. Kapag winasak ng marunong ang punong ito sa pamamagitan ng tabak ng tunay na kaalaman (tattva-jñāna), at pinutol ang mga tanikala ng pagkapit na naghahagis sa ikot ng kapanganakan, kamatayan, at katandaan, at siya’y naging walang pag-aangkin at walang ‘ako,’ tiyak na makakamtan niya ang paglaya; walang pagdududa. At may dalawang ibong laging naroroon—maselan at, sa kanilang sarili, walang hiwalay na kamalayan. Ngunit lampas sa dalawang iyon ay may isa pang mas mataas na prinsipyo: ang tunay na may kamalayan. Siya lamang ang tinatawag na may-malay na katotohanan.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between two ever-present ‘bird-like’ principles that are described as non-sentient, and a third, higher reality that is truly conscious. The ethical and spiritual thrust is to recognize consciousness as distinct from the mechanisms of embodied life, and to orient oneself toward that higher sentient principle for liberation.
In Ashvamedhika Parva, Vāyudeva is instructing the listener in a liberation-oriented teaching. After describing the body as a tree sustained by ignorance and karma (in the surrounding passage), he compresses the metaphysical point here: beyond the paired factors associated with embodiment, there is a superior conscious reality.