Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपादू् दीपशतं यथा । जैसे एक दीपसे सैकड़ों दीप जला लिये जाते हैं, उसी प्रकार एक ही परमात्मा यत्र-तत्र अनेक रूपोंमें उपलब्ध होता है। ऐसा निश्चय करके ज्ञानी पुरुष निःसन्देह सब रूपोंको एकसे ही उत्पन्न देखता है || ६० ई ।।
dhruvaṁ paśyati rūpāṇi dīpād dīpaśataṁ yathā | sa vai viṣṇuś ca mitraś ca varuṇo 'gnīḥ prajāpatiḥ | dhātā vidhātā prabhuḥ sarvavyāpī sarvabhūtahṛdayaś ca mahātmā-rūpeṇa prakāśate ||
Wika ni Vāyu: “Nakikita ng marunong nang may katiyakan na ang lahat ng anyo’y nagmumula sa Iisa—gaya ng sandaang lampara na nasisindihan mula sa isang lampara. Sa pananalig na ito, kinikilala niya ang lahat ng pagkakaiba-iba bilang mga pagpapakita ng iisang pinagmulan. Tunay, ang Kataas-taasang Sarili ay nagniningning bilang Viṣṇu, bilang Mitra, bilang Varuṇa, bilang Agni, at bilang Prajāpati; gayundin bilang Dhātṛ at Vidhātṛ; bilang Panginoon at ang Laganap-sa-Lahat; bilang puso sa loob ng lahat ng nilalang; at bilang Dakilang Sarili.”
वायुदेव उवाच
All deities and all forms are manifestations of one Supreme Reality. Like many lamps lit from one flame, the many names and appearances do not imply many ultimate sources; the wise see one indwelling Self in all beings, which supports an ethic of reverence, non-sectarianism, and inner steadiness.
Vāyudeva is speaking and instructing the listener in a metaphysical vision: he uses the lamp analogy to explain how the one Paramātman appears as many forms and is praised under many divine names (Viṣṇu, Mitra, Varuṇa, Agni, Prajāpati, etc.), emphasizing the single all-pervading presence within all hearts.