Shloka 3
Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)
प्राण, अपान, उदान, समान और व्यान--ये पाँचों प्राण पाँच होता हैं। विद्वान् पुरुष इन्हें सबसे श्रेष्ठ मानते हैं ।। ब्राह्मण्युवाच स्वभावात् सप्तहोतार इति मे पूर्विका मति: । यथा वै पञ्चहोतार: परो भावस्तदुच्यताम्,ब्राह्मणी बोली--नाथ! पहले तो मैं समझती थी कि स्वभावतः सात होता हैं; किंतु अब आपके मुँहसे पाँच होताओंकी बात मालूम हुई। अतः ये पाँचों होता किस प्रकार हैं? आप इनकी श्रेष्ठताका वर्णन कीजिये
brāhmaṇy uvāca | svabhāvāt sapta-hotāra iti me pūrvikā matiḥ | yathā vai pañca-hotāraḥ paro bhāvas tad ucyatām ||
Sinabi ng babaeng Brahmana: “Noon, ang pagkaunawa ko’y likas na may pitong ‘hotṛ’, ang mga naghahandog. Ngunit ngayon, mula sa iyong mga salita, nalaman ko ang tungkol sa limang naghahandog. Ipaunawa mo sa akin kung paano dapat unawain ang limang ito, at ilarawan ang kanilang kataas-taasan.”
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse frames a shift from an earlier model of “seven offerers” to a teaching about “five offerers,” urging clarification of their higher significance—suggesting that spiritual understanding refines ritual categories into an inner, ethical-spiritual interpretation.
A Brahmin woman, engaged in dialogue with a teacher, states her prior belief in seven inherent ‘hotṛs’ and asks for an explanation of the newly introduced doctrine of five ‘hotṛs,’ requesting an account of why these five are considered superior.