Shloka 83
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
अत्रि बोले--कल्याणी! काम आदि शत्रुओंसे त्राण करनेवालेको अरात्रि कहते हैं और अत् (मृत्यु) से बचानेवाला अत्रि कहलाता है। इस प्रकार मैं ही अरात्रि होनेके कारण अत्रि हूँ। जबतक जीवको एकमात्र परमात्माका ज्ञान नहीं होता
bhīṣma uvāca | atrir uvāca—kalyāṇi! kāmādīn śatrūn trātīti arātriḥ ucyate, at (mṛtyoḥ) trātīti atriḥ kathyate | evaṃ aham eva arātri-bhāvād atriḥ | yāvat jīvasya ekamātra-paramātma-jñānaṃ na bhavati tāvat avasthā rātriḥ ucyate | tasyā ajñānāvasthāyā abhāvād api aham arātriḥ atriś ca | sarva-prāṇibhir ajñātaṃ yat rātri-sadṛśaṃ paramātma-tattvaṃ tasmin aham sadā jāgarti; ataḥ tat mama arātri-sadṛśam | etayā niruktyāpi aham arātri-nāma atri (jñānī) nāma ca dhārayāmi | etat mama nāmārthaṃ vijānīhi || yātudhānī uvāca—yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahādyute, durdhāryam etan manasā | gaccha, avatara padminīm ||
Sinabi ni Atri: “O mapalad na ginang! Ang nagliligtas sa nilalang mula sa mga kaaway gaya ng pagnanasa ay tinatawag na ‘Arātri’—yaong walang gabi; at ang nagliligtas mula sa ‘at’—kamatayan—ay tinatawag na ‘Atri’. Kaya, yamang ako’y ‘Arātri’, ako rin ay ‘Atri’. Hangga’t ang nilalang ay hindi pa nakakamit ang kaalaman sa iisang Kataas-taasang Sarili, ang kalagayang iyon ay tinatawag na ‘gabi’. Sapagkat ako’y malaya sa kalagayang iyon ng kamangmangan, tinatawag akong ‘Arātri’ at ‘Atri’. At dahil ang Kataas-taasang Katotohanan ay di-nalalaman ng lahat ng nilalang at gaya ng gabi para sa kanila, subalit ako’y laging gising sa Katotohanang iyon, para sa akin ay wari’y walang gabi; kaya ayon din sa ganitong pinagmulan ng kahulugan, taglay ko ang mga pangalang ‘Arātri’ at ‘Atri’—ang nakaaalam. Ito ang unawain mong diwa ng aking pangalan.” Sinabi ni Yātudhānī: “O maningning na dakilang rishi! Ang kahulugan ng iyong pangalan, gaya ng iyong ipinaliwanag, ay mahirap maunawaan ng aking isip. Ngayon ay humayo ka—bumaba ka sa lawa na hitik sa mga lotus.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ignorance is likened to ‘night’; until one attains knowledge of the one Supreme Self, one remains in that darkness. The knower who is awake in the Supreme Reality is ‘without night’ (arātri), and thus is portrayed as a true ‘Atri’—a protector from death and inner enemies like desire.
Atri explains, through etymological reasoning, how his name signifies freedom from the ‘night’ of ignorance and steadfast wakefulness in the Supreme Reality. Yātudhānī responds that this meaning is difficult to grasp and then instructs him to proceed and enter a lotus-pond.